Xosé María Calviño, o carteiro anarquista e galeguista

Xosé María Calviño Mariño
Xosé María Calviño Mariño

“O bon Calviño do Carballiño con letras miñas. Crónica vivente do Galeguismo, amigo de Vilar Ponte e Castelao, lembranza desperta e entusiasta. Había que encalotrarlle a idea de escribir a súas memorias”. Así o lembra Otero Pedrayo en carta a Francisco Fernández del Riego datada o 19 de febreiro de 1956. Por desgraza para a historia da cultura galega, Calviño nunca chegou a redactar esas memorias.

Se este insigne galeguista chegase a escribilas, unha boa parte delas habían transcorrer no concello de Lalín, onde chegou en 1927 como carteiro urbano da Estafeta da capital municipal, que tiña a Antonio López Varela como administrador. Tratarei de reconstruír a súa traxectoria anterior a este destino. Cos datos do Rexistro civil podo confirmar que naceu o 29 de agosto de 1892 na parroquia de Figueiroa do antigo concello de Cerdedo. Era fillo de José Calviño Cabada que tiña 30 anos no momento do seu nacemento e de Mª Dolores Mariño Beiro que daquela contaba con 24 anos. Os seus avós foron Manuel Calviño e Ramira Cabada e José Mariño e Manuela Beiro. A familia tiña algún parentesco con Basilio Álvarez, o abade de Beiro, que debeu ter algunha intervención na educación de Xosé María, ata o punto que chegou a rumorearse que era fillo do abade.

Por notas do propio Calviño sábese que emigrou á Arxentina, probablemente a finais da primeira década do século XX. O dato procede dunha nota de pésame que Xosé María Calviño enviou ao diario El Pueblo de Valencia con motivo da morte de Vicente Blasco Ibáñez. Nesta mensaxe de condolencia afirma que coñeceu ao escritor valenciano na Arxentina, polo que se pode colixir que o noso protagonista estaba no país austral en 1909, cando o escritor visitou o país para unha serie de conferencias, ou ben entre 1910 e 1914,  pois a aventura americana do escritor abarca eses anos. Como coñeceu a Blasco Ibáñez?, foi Calviño un dos colonizadores das cidades de Cervantes ou Nova Valencia fundadas polo escritor?

Xosé María tivo outros dous irmáns, Manuel, que emigrou aos Estados Unidos cara a 1911 e finalmente marchou a San Luís de Potosí (México) onde casou con Consuelo Vargas; e outra irmá de nome María Elena. Parece que despois da morte da súa nai, o pai volveu casar.

Palace Hotel anos 30 3
Palace Hotel na Coruña

Retornou da Arxentina a mediados nos anos dez e instalouse na Coruña. Alí traballou como camareiro no Palace Hotel, un dos mellores establecementos hostaleiros da cidade. Inaugurado en 1916, nel hospedáronse as personalidades da época que visitaban a capital. Como moitos emigrantes galegos, no país austral entrou en contacto coa ideoloxía libertaria, e cando retornou afiliouse ao Sindicato de Camareiros da CNT. Hai novas da súa actividade sindical, promovendo a afiliación das camareiras do Palace Hotel, e falando polos camareiros no mitin para pedir o indulto para José Sánchez Barros, un cabo natural do Temple (Cambre), que participara no movemento de insubordinación contra a guerra en Málaga. O mitin celebrouse na praza de touros da Coruña o 29 de agosto de 1923, logo dun paro na cidade. Na súa intervención Calviño pediu que se formase unha fronte única contra o Estado para acabar coa guerra de Marrocos.

Na cidade do obelisco Calviño era tamén asiduo dos parladoiros do Kiosco Alfonso que presidía Juan Rof Codina, e nos que participaban Antón Vilar Ponte e Álvaro Cebreiro; con ambos estableceu unha fonda amizade, que perdurou nos anos. Neste parladoiro tamén entrou en contacto cos membros da xeración Nós que ían pasando pola cidade: Castelao, Vicente Risco, Otero Pedrayo, Florentino Cuevillas, Arturo Noguerol, Nóvoa Santos… Alí iniciou o seu achegamento ao galeguismo, que rematou co seu ingreso na Irmandade da Fala da Coruña.

José María Calviño - Cebreiro
Xosé María Calviño por Álvaro Cebreiro

Do seu traballo no Palace tirou tamén o coñecemento de grandes figuras da cultura e da escena española hospedados no hotel nos seus desprazamentos á Coruña. Nun dos seus artigos de vellez recorda a Margarida Xirgú, María Guerrero ou Emilia Pardo Bazán que se aloxaban no Palace, mentres el se dedicaba a observalas e admiralas (“los observaba y “medía” con admiración y asombro”); e o caso de Sofía Casanova coa que mantivo algunhas conversas e con quen sostivo correspondencia nos seus derradeiros anos. Con motivo da morte de Casanova en xaneiro de 1958, o xornal La Noche publicou unha das súas últimas cartas, dirixida uns meses antes a Calviño e escrita en galego, na que o trata como “meu querido paisaniño”. No Café Oriental, situado nos baixos do Palace, foi testemuña dos últimos anos de Manuel Murguía, que tomaba alí diariamente o café acompañado polas súas fillas.

Café Oriental Palace Hotel
Café Oriental

Nestes primeiros anos vinte desenvolveu unha grande actividade política no galeguismo sen abandonar a súa militancia cenetista. En 1920 foi un dos participantes na Sociedade Galega de Pubricacións Nós, constituída para poñer en marcha o boletín Nós, que presidida por Antón Risco, estaba integrada tamén por Otero Pedrayo, Arturo Noguerol, Castelao, Losada Diéguez, Leonardo Rodríguez, Francisco Lamas, e os irmáns Villar Ponte. Co seu paisano Antón Losada Diéguez mantivo unha relación de amizade e admiración, que se pode rastrexar a través da súa correspondencia, na que Calviño acudía ao de Boborás na demanda de consello para a súa actuación política.

Cos seus amigos Antón Villar Ponte e Álvaro Cebreiro, foi un dos integrantes da delegación coruñesa da Irmandade Nazonalista Galega (ING), escisión das Irmandades da Fala capitaneada por Risco logo da IV Asemblea Nacionalista de 1922. Os outros membros desta delegación eran José Calviño Domínguez (con quen nalgunhas publicacións o confunden) e Alfredo Canalejo. A ING organizou a V Asemblea Nacionalista na Casa Consulado da Coruña o 18 e 19 de marzo dese ano e nela aprobouse unha proposta que presentaron Xaime Quintanilla, o propio Xosé María Calviño, Ramón Vilar Ponte e César Parapar Sueiras, para poñer en marcha a “Confederación do Traballo Galego”, unha organización sindical de carácter nacionalista, que o golpe militar de Primo de Rivera frustrou.

Calviño e Antón Vilar Ponte foron convidados por José García Acuña, o presidente da Federación Provincial Agraria, a participar no congreso de Lugo organizado pola Confederación Regional de Agricultores previsto para setembro de 1923 como representantes de senllas sociedades agrarias. Calviño pediulle consello a Losada Diéguez sobre a conveniencia de asistir, pois ante o ofrecemento de representar á Sociedade Agraria de Porto do Son, coa que non tiña ningunha relación, e a pesar de que se considera “apolítico”, opina que os dirixentes da ING deben acudir a asemblea para defender alí o programa nacionalista e denunciar que os líderes das sociedades agrarias son “señoritos das vilas”. Novamente a ditadura primoriveirista impediu a celebración do Congreso.

Nada podo dicir sobre a súa traxectoria de 1923 a 1927. Só que nesa última data chegou a Lalín, con 35 anos, para desempeñar o posto de carteiro, e tamén se converteu en correspondente do xornal El Pueblo Gallego. A partir dese momento, as súas crónicas no xornal vigués proporcionan abundante información sobre as súas actividades e arelas.

Xosé María Calviño EPG-1933 2
Xosé María Calviño nos anos vinte.

O movemento agrario foi unha das primeiras preocupacións que Calviño manifestou nas súas colaboracións no periódico vigués. Son constantes os seus artigos para incitar aos labregos a asociarse, e ás sociedades agrarias a poñerse en marcha logo do parón que supuxeron os primeiros anos da ditadura e facer públicas as súas reivindicacións. Esta labor tivo recoñecemento cando foi nomeado secretario da Federación Agraria de Lalín xa en 1928. Os seus posicionamentos políticos causáronlle algunhas críticas entre os vellos agraristas lalinenses e viuse obrigado a responder desde a tribuna do xornal. Foi tamén correspondente en Lalín do diario agrarista ourensán La Zarpa, aínda que con menos asiduidade, pois hai poucas informacións no periódico sobre a comarca dezá por eses anos.

Outra das súas inquedanzas é a mellora do ensino. Anima a asociarse aos mestres da comarca de Deza, preocúpase pola situación deplorable das escolas rurais e da novas sobre o labor das sociedades de emigrantes nos seus esforzos por construír e mellorar escolas no Deza. Especial repercusión tivo a súa campaña de 1928 para reivindicar un instituto de ensino secundario en Lalín. Calviño tratou de convencer aos emigrantes da sociedade Hijos del Partido de Lalín para que doasen o edificio do Hospitalillo para a institución educativa. Implicou ao seu amigo Otero Pedrayo que escribiu un artigo en El Pueblo Gallego defendendo a necesidade do Instituto e apoiando as reivindicacións de Xosé María. A campaña tivo éxito e finalmente os arxentinos cederon o edificio, aínda que os cambios políticos frustraron a concreción do proxecto.

As obras do ferrocarril Ourense-Santiago, os problemas no seu trazado, a reivindicación de melloras nas condicións laborais dos carrilanos, a publicidade das demandas das sociedades obreiras, e as continuas paralizacións nas obras, foron outra das súas preocupacións. Desde as columnas do xornal vigués promoveu a candidatura de Roberto Nóvoa Santos para deputado polo Deza ante as previstas eleccións a Cortes de 1931, que finalmente non chegaron a celebrarse. Ningún dos problemas ou preocupacións dos dezaos estivo ausente nas columnas de El Pueblo Gallego que asinaba J.M.C.M.

Voda de Xosé María Calviño 1928
Voda de Xosé María Calviño e Esclavitud Moure. Ourense, 1928.

Xosé María casou o 5 de novembro de 1928, na igrexa de Santa Eufemia de Ourense, coa veciña de Boborás Esclavitud Moure Moure. A voda constituíu toda unha declaración de galeguismo. Casounos Basilio Álvarez, Vicente Risco foi o padriño, e Otero Pedrayo e Florentino Cuevillas eran testemuñas.

O labor social e político de Calviño no xornal vigués non pasou desapercibido para os republicanos lalinenses, que viron nel un aliado dos seus postulados. De feito colaborou con eles e a súa intervención foi clave para que o vello amigo Antón Vilar Ponte fose o cabeza de cartel do primeiro mitin republicano celebrado en Lalín en decembro de 1930. Quixeron incluílo na candidatura que presentaron ás municipais do 12 de abril, pero Calviño declinou o convite, alegando novamente o seu “apoliticismo”. Durante o período republicano, aínda apoiando decididamente a República, mostrouse independente e moitas veces crítico coa labor da corporación municipal presidida por Manuel Ferreiro.

Abandonou finalmente o “apoliticismo” cando o 23 de xaneiro de 1934, un grupo de galeguistas lalinense deciden nunha xuntanza crear o grupo local Partido Galeguista. Con Calviño formaban este núcleo inicial Manuel Noguerol, Xaime Arias, Xesús Iglesias Surribas, Siro García Guitián, Fernando Goyanes, Plácido Goyanes, Anxel García, Luis Pérez, Luis Villaverde, Salvador García, Celso Carrón, Pío Aller e Laxeiro. Xosé María transmítenos nas súas crónicas as actividades deste grupo, sempre cunha actitude crítica, como cando se queixa pola pouca resposta da vila de Lalín ante a conmemoración do 25 de xullo de 1935, na que di que apenas se notou a efeméride, pois practicamente non se vían bandeiras galegas nos balcóns, e só un panfleto do grupo local fixo lembrar a data.

Cando se produciu o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, Calviño estaba en situación de excedencia voluntaria como carteiro. Aínda que lle foi incoado expediente, non teño informacións sobre que tipo de represión sufriu. A súa filla Ángela, unha nena nesa época, recordaba que foi apartado do corpo. Hai constancia das súas contribucións ás subscricións para o Exército, un medio que se usaba para mostrar o apoio ao levantamento e evitar as represalias políticas. Marchou de Lalín e poucas novas hai del nos anos da guerra. Só unha crónica de prensa da conta da súa presenza en xullo de 1937 no bautizo da filla do seu amigo Arturo Gallego, o mestre de Salceda de Caselas que fora alcalde na ditadura primoriveirista; Xosé María e a súa muller, Esclavitud, foron os padriños da nena.

Logo do final da guerra reingresou no corpo de carteiros en maio de 1940 e destínano á cartería da Administración principal de Correos de Vigo. Non permaneceu moitos anos nese posto, pois de seguida lle concederon o traslado para O Carballiño.

Esclavitud Moure, a súa muller, morreu en marzo de 1950, deixando a Xosé María ao coidado das dúas fillas do matrimonio: María Dolores, que nacera a principios de 1930 e Ánxela, uns anos despois. As mozas estudaron en Ourense, Dolores fíxose mestra e Ángeles rematou o bacharelato no Colexio Cisneros. Pola correspondencia de Otero Pedrayo sabemos que as fillas de Calviño acudían moitas veces a Trasalba onde eran recibidas pola súa nai. En 1956 Dolores emigrou a Venezuela, instalándose finalmente en Puerto Rico. Ánxela permaneceu co seu pai no Carballiño e acabou rexentando a librería Correos (máis coñecida como quiosco Calviño) que montou o seu pai nos soportais da Praza Maior da vila do Arenteiro.

Xosé María seguía traballando como carteiro e foi correspondente de Faro de Vigo e La Región no Carballiño. Xubilouse en 1952 e seguiu colaborando na prensa. Escribiu na revista Ambiente, Órgano semanal de Acción Católica de Carballino e a principios dos anos cincuenta comezou as súas colaboracións en La Noche, utilizando ás veces o pseudónimo “C. de Figueroa”; acabou sendo correspondente do xornal no Carballiño dende 1956.

Calviño con Otero Pedrayo
Calviño con Otero Pedrayo

En La Noche, ademais das habituais crónicas da vida social do Carballiño, e de dar especial conta daquelas novas relacionadas cos vellos amigos galeguistas, como a conferencia de Otero en 1952 ou o pasamento de Manuel Peña Rey en 1957, realizou algunhas campañas culturais. En 1956 promoveu unha homenaxe a Emilia Pardo Bazán a través dunha serie de artigos que lembran a pegada da novelista nas terras do Avia. Os actos tiveron lugar o 16 de setembro, 105 aniversario do nacemento de Pardo Bazán, coincidindo coas festas de San Cibrán, o patrón da vila. Sumouse desde as páxinas do vespertino santiagués aos actos de homenaxe a Ramón María Aller, recordando a súa estadía en Lalín e a súa amizade co sacerdote. E fíxose eco da proposta de darlle nome de persoeiros da cultura ás novas rúas da vila de Lalín, criticando o esquecemento de Nóvoa Santos, con raíces na parroquia da Xesta.

Moitas foron as propostas de Xosé María nas páxinas de La Noche, unha das que merece destacarse foi o seu proxecto de celebración dunha feira exposición do libro galego lanzado nun extenso artigo publicado a véspera do 25 xuño de 1964. Calviño propón a realización dunha feira cultural o ano seguinte, coincidindo co ano santo xacobeo, que servise para difusión do libro e da literatura galega, e na que estarían presentes tanto escritores en lingua galega como os que escribían en castelán.

Esta iniciativa, que Calviño non viu realizada, materializouse anos despois en Puerto Rico grazas en boa parte á intervención da súa filla Dolores, que rexentaba na cidade de Mayagüez un negocio de pastelería co seu home, o madrileño Vicente Guijarro. O profesor de socioloxía da Universidade portorriqueña, Baldomero Cores, co gallo do Ano Internacional do Libro, propúxolle ao director da Biblioteca Xeral da Universidade, Henry Nieves, a idea de facer unha exposición do libro galego para o Día das Letras Galegas. Ante as dificultades para realizar o proxecto, Dolores Calviño, que con outros emigrados formaba parte da Junta de Cultura Gallega, ofreceu a súa biblioteca, na que había moitos libros galegos, herdados do seu pai, e algúns deles, ademais, coa dedicatoria dos seus propios autores; o seu home mostrouse disposto a axudar no aspecto económico. Así puido realizarse a Exposición Bibliográfica do libro Galego en Puerto Rico en 1972. Ao ano seguinte celebrouse a II Mostra do Libro Galego, grazas novamente á colaboración de Dolores e o seu home. Por este labor de difusión da cultura galega foille concedido o Pedrón de honra á Universidade de Mayagüez en 1973. O matrimonio Guijarro-Calviño recibiu nos actos das Letras galegas do ano seguinte o agradecemento público da Universidade de Puerto Rico coa entrega dun pergameo e unha figura conmemorativa.

Calviño no Carballiño
Calviño no Carballiño

Uns anos antes, o 21 de novembro de 1971, finou en Arcos Xosé María Calviño con 79 anos, “un home de gran corazón, unha alma nobre, que se algo ten de torto é só a súa garabata”, sen deixar escritas esas memorias que Otero Pedrayo lle reclamaba.

La Lucha, periódico maurista de Lalín

la-lucha-5-18-11-1916

En setembro de 2016 fixo cen anos da aparición dun dos periódicos lalinenses máis esquecidos: La Lucha. Apenas unha breve referencia nun artigo sobre o maurismo en Galicia dá conta da existencia deste órgano; tampouco existen exemplares en ningún arquivo. La Lucha definíase como “Órgano del Partido Maurista de Lalín”, estaba dirixido por Bernardo Madriñán, e o seu administrador era Wenceslao Garra.

Estamos ante un órgano xornalístico partidario, un periódico do Partido Maurista, primeiramente hai que explicar que é o maurismo e como chegou a implantarse en Lalín.

O maurismo foi un movemento conservador que se desenvolveu en España a partir de 1913 ao redor da figura de Antonio Maura, un dos líderes do Partido Conservador, presidente do Goberno de 1903 a 1904 e de 1907 a 1909. Xurdiu logo da escisión entre idóneos (partidarios de Eduardo Dato e da normalidade dinástica) e os partidarios de Maura. O seu desenvolvemento tivo lugar no período de crise dos partidos dinásticos da Restauración, e está considerado como un precursor da dereita radical española.

Con postulados claramente conservadores: defensa da relixión, monarquismo, fortalecemento do exército…, representaba unha novidade fronte aos partidos turnistas polo emprego de tácticas de mobilización do electorado, a denuncia do caciquismo (liberal) e as súas alianzas con partidos excluídos do turnismo. Tampouco se pode cualificar exactamente como partido, pois o propio Maura xogaba coa ambivalencia de ser unha facción do Partido Conservador que pretendía devolverlle o liderado ou ser un partido independente.

Aínda que en Galicia foi unha forza secundaria en termos electorais (sobre todo na provincia de Pontevedra, onde non conseguiron ningún deputado polo acordo entre liberais e conservadores para respectar as respectivas áreas), tivo unha relativa influencia, centrada sobre todo en dous dos seus líderes: Juan Armada Losada, o Marqués de Figueroa, na Coruña, e José Calvo Sotelo, en Ourense, pero co centro no veciño distrito electoral do Carballiño, polo que se presentou en 1918 sen resultar elixido, aínda que conseguiu o ano seguinte a acta de deputado.

En Lalín a política local e a do distrito electoral estaba dominada polo liberal Antonio Crespo, quen era o alcalde dende 1903, aliado con Ulrico Fociños, alcalde de Agolada. Crespo contou con amplas maiorías, que só se viron brevemente ameazadas en 1909 coa irrupción do movemento agrarista. Desde ese ano, os conservadores na oposición municipal só contaban con tres concelleiros: Eduardo Vidal, Bernardo Madriñán e Gonzalo López.

O Centro Maurista de Lalín constituíuse o 6 de abril de 1914; uns días antes, o 28 marzo, presentaran o Regulamento ao Goberno civil. A súa primeira Xunta directiva estaba formada por Eduardo Vidal, como presidente, Wenceslao Garra, vicepresidente, José Miguélez, tesoureiro, Bernardo Madriñán, secretario, José Aller, vicesecretario, e como vogais figuraban Gonzalo López, Arturo Blanco, Ricardo Crespo, José Domínguez e Ramón Rodríguez. Como vemos, na Xunta directiva figuran os tres concelleiros do Partido Conservador, polo que semella que os conservadores se integraron no novo grupo. O Centro contaba co respaldo e asesoramento de Ventura Cañizares, o párroco de Lalín, que a pesar de cesar en xullo dese ano, seguiu vinculado aos mauristas lalinenses.

Ventura Cañizares e os mauristas lalinenses
Ventura Cañizares e os mauristas lalinenses no claustro da catedral de Lugo.

Pouco coñecemos da actividade do Centro Maurista, fóra da viaxe que unha comisión do partido, acompañada de Ventura Cañizares, fixo a Madrid para asistir á conferencia de Antonio Maura en abril de 1915. En xaneiro do ano seguinte elixiron unha nova Xunta directiva, que volveu presidir Eduardo Vidal e da que Gonzalo López pasou a ser o vicepresidente. En agosto recibiron o xeneral Ampudia, a quen tiñan a intención de propoñer como candidato a deputado; incluso a prensa chegou a barallar o seu nome como candidato por Lalín nas eleccións a Cortes de 1918, aínda que finalmente non chegou a presentarse.

Características do periódico
La Lucha era unha publicación quincenal, que aparecía os días 3 e 18 de cada mes, coincidindo coas feiras locais de Lalín. Empezou custando 5 céntimos e ao ano da súa saída elevou o prezo a 10 céntimos. Imprimíase en Pontevedra na imprenta Barros Hnos. (a mesma que editaba o periódico El Progreso) con formato tabloide, pero a partir do verán de 1917 pasou a publicarse en Santiago de Compostela na Tipografía La Comercial, con novo formato.

O primeiro número viu a luz o 18 de setembro de 1916 e o periódico estivo nas rúas até 1918, aínda que o último número coñecido é o 31, que corresponde ao 18 de decembro de 1917; parece lóxico supoñer que se editarían algúns números máis, sen que teñamos constancia exacta da data do seu remate.

Non foi La Lucha un caso singular, outras agrupacións mauristas de vilas ou cidades galegas editaron tamén os seus órganos de prensa: Hidalgía de Chantada (tamén de 1916), é o exemplo máis próximo, aínda que poderiamos citar outros: Justicia de Padrón, El Látigo de Conjo, La Justicia de Rianxo, La Noche de Vigo, La Verdad de Santiago ou El Lucero de Cospeito. Por non falar de El Ideal Gallego, o diario da Coruña dirixido polo carbiense Alfredo García Ramos, portavoz oficioso do maurismo en Galicia.

Os cinco números que puiden consultar (grazas á xenerosidade de Andrés Ramos), poden servir para facernos unha idea do que foi esta publicación.

Como xa comentei, non se trata dun periódico de información xeral, senón dun órgano partidario e, polo tanto, a maior parte do seu contido responde á difusión do ideario maurista. Artigos como “Nuestra línea de conducta”, “La propaganda maurista” ou “Los obreros y la cuestión social” son boa mostra diso. E, naturalmente, hai unha crítica feroz ao caciquismo exemplificado na figura de Antonio Crespo: “Muy bien D. Antonio. Genio y Figura”, “El tinglado Riestrista”, “Y luego te diré”. O correspondente en Agolada asina tamén varias crónicas que atacan a Ulrico Fociños.

A deficiente xestión do alcalde Crespo no Concello aparece reflectida en case todos os números: “Los presupuestos municipales”, “Dónde está el mobiliario”, “Una broma y una burla”, “Verlo para creerlo”, “¿Quién es el responsable?”… O periódico conta tamén cunha sección fixa “O pe do lar”, escrita en galego, na que publica longas composicións en verso de ton satírico, que fan burla do alcalde e os seus concelleiros.

Completa o contido outra sección fixa, “Ecos de Sociedad” na que se dá conta dos sucesos máis importantes acaecidos na vila; a máis interesante para poder facer unha crónica da vida local. A última páxina está reservada a publicidade, case toda dos negocios dos membros do Centro Maurista ou dos seus amigos políticos.

Publicidade en La Lucha
Publicidade en La Lucha.

Hai que destacar a publicación dun poema de Ramón Cabanillas “Anduriña volvoreta”, que parece indicar a relación do maurismo con algúns sectores do agrarismo e do galeguismo conservador.

Ao respecto dos colaboradores, pouco se pode apuntar, pois a maioría dos artigos non teñen sinatura ou están asinados con pseudónimos: Mauricio, Xan d’a Xesta, Odnis, D. Oci Pla, Pedro Juan, El Oráculo del Candán, Flautín… O único que aparece con nome e apelidos é o dedicado a enxalzar a figura do xeneral Rubín, candidato maurista a deputado polo distrito de Redondela, que asina o párroco J. M. Sanmartín.

Acontecementos importantes para o maurismo local, como a alianza con agraristas e liberais opostos a Riestra para presentar como candidato o director do periódico, Bernardo Madriñán, para as eleccións a deputados provinciais de marzo de 1917, tiveron seguramente moito eco en La Lucha, pero non puiden consultar ningún número correspondente a esa etapa.

Parece que o periódico desaparece en 1918, e non puido dar conta da pretensión dos mauristas lalinenses de presentar como candidato a deputado a Cortes a Pío Ballesteros, en contra do encadrado Manuel Sáinz de Vicuña. A experiencia saldouse cun novo fracaso dos mauristas pois, grazas aos manexos caciquís, Ballesteros foi derrotado polo xenro de García Prieto.

O director

Bernardo Madriñán
Bernardo Madriñán

La Lucha estivo dirixida polo avogado Bernardo Madriñán González, nacido en Donramiro en 1883. Concelleiro en Lalín dende 1911, foi o máis activo dos líderes mauristas locais. A súa actividade política continuou logo da desfeita do Centro Maurista, cando nos anos vinte se asociou ao novo agrarismo de vinculación católica, da man do seu correlixionario Gonzalo López, que presidía a Asociación de Agricultores de Vilanova e Doade. Non ocupou ningún cargo durante a ditadura de Primo de Rivera pero, ao rematar esta, foi nomeado concelleiro e elixido alcalde o 15 de abril de 1930. Foi o último alcalde antes da proclamación da República e, aínda que se presentou ás eleccións do 12 de abril, foi desbancado polos republicanos de Manuel Ferreiro. Durante a República encadrouse primeiro no Partido Liberal-Demócrata, para pasar a militar en 1935 no Bloque Nacional de Calvo Sotelo. Coa sublevación fascista de xullo de 1936 foi nomeado alcalde, permanecendo no cargo até o ano seguinte.

Curiosamente, quen o sucedeu na alcaldía, Alfonso Garra Goyanes (O conexo), era o fillo de Wenceslao Garra Somoza (1868 – 1944), o farmacéutico que fora administrador do periódico.

José Manuel Vázquez, o xornalista republicano de Bermés

Correspondente de El Pueblo Gallego e El País durante a República, foi un dos promotores da homenaxe ás vítimas da represión no Deza.

A casi cuatro décadas
Portada do seu libro.

José Manuel Vázquez Castro naceu en Cuba en 1914. Alí estaban emigrados os seus pais José María Vázquez Belay (José do Roque) e Estrella Castro Fernández. José Manuel é xa dende moi novo un rapaz apaixonado pola lectura e namorado dos libros. Nos anos vinte a familia regresa a Bermés e o seu pai, como moitos retornados cubanos imbuídos das ansias de emancipación e transformación social, intégrase no republicanismo lalinense. Foi un dos candidatos da lista encabezada por Manuel Ferreiro que gañou as eleccións de xuño de 1931. Elixido concelleiro, formou parte como vocal da Comisión de Instrución Pública. Con Antonio Jar integrouse da delegación lalinense na Asemblea Rexional de Concellos que aprobou o proxecto de Estatuto de Autonomía en decembro de 1932.

A finais de 1931 o noso protagonista, con só dezasete anos, convértese en correspondente do xornal El Pueblo Gallego en Bermés. A parroquia conta cun activo grupo de republicanos, entre os que destacan Francisco Asorey e o sindicalista José Fondevila. Desde as páxinas do periódico José Manuel Vázquez fai de portavoz das necesidades de Bermés: clama pola unión entre os veciños, o aproveitamento de montes e bosques, reivindica a construción da escola, a creación dunha biblioteca, o arranxo do cemiterio e a mellora das vías de comunicación. Polas crónicas sabemos tamén da súa febril actividade neses anos. Impartiu unha conferencia no Centro Republicano de Bermés co tema “A República base de progreso” en setembro de 1932. Organizou un concurso de beleza entre as mozas das parroquias da contorna, no que participaron 23 rapazas; o xurado proclamou “miss Deza” a Elena Iglesias, representante de Noceda. Animou a formación dunha nova banda de música baixo a dirección de Manuel Moure, que se chamou “El Porvenir”. Conseguiu finalmente a instalación da escola. Foi tamén nesta época cando se lle puxo o nome do matemático José Rodríguez González á estrada de Lalín a Cruces ao seu paso por Bermés. Vázquez foi obxecto dunha homenaxe en Sello organizada polo seu amigo Manuel Romero, que exercía alí de correspondente de El Pueblo Gallego.

Desde febreiro de 1936 José Manuel Vázquez volve exercer como correspondente en Bermés, nesta ocasión do xornal de Pontevedra El País, portavoz oficioso de Izquierda Republicana. As súas crónicas dan conta da manipulación exercida pola Igrexa nas eleccións de febreiro, da reposición da corporación democrática de Lalín e a festa posterior ou do pesar dos republicanos dezaos pola morte de Antón Vilar Ponte. Desde a páxinas do periódico pontevedrés volve reivindicar o arranxo da estrada Lalín-Cruces, a necesidade da educación e critica o fanatismo das aldeas auspiciado e incentivado polo clero.

Cando estala a sublevación fascista do 18 de xullo, e a pesar do seu recoñecido republicanismo, José Manuel síntese seguro pola súa condición de súbdito cubano. Pero a medida que os paseos, as detencións, os procesos e as execucións se van facendo cotiás, comeza a temer pola súa vida. Cando a principios de 1937 se estende o rumor de que os “cubanos” serían recrutados e irían a primeira liña, decide alistarse como voluntario na Brigada Flechas Negras, unha unidade mixta formada por mandos e persoal técnico italiano (procedentes do Corpo Truppe Volontaire, a forza enviada pola Italia fascista de Mussolini en apoio aos sublevados) e tropa española. Posteriormente a Brigada transformouse na División Flechas Negras e combateu na fronte Norte, logo na Batalla do Ebro e finalmente na campaña de Cataluña.

Ao rematar a Guerra volve a Bermés, sen que saibamos das súas actividades. En febreiro de 1947 casa con Amalia Fernández Sánchez, unha moza de Belelle que se criara en Bermés. Ao ano seguinte naceu a súa filla María Luz. Neses anos a vida no concello volvese asfixiante para os marcados polo estigma do republicanismo coa instalación en Lalín do Sector Interprovincial da Garda civil (a Brigadilla), un corpo especial dirixido polo comandante Manuel Montero, dedicado a persecución da guerrilla antifranquista que detén, interroga e tortura a calquera sospeitoso de non ser “adicto” ou colaborador do réxime. José Manuel decide marchar a Buenos Aires.

Na capital arxentina entra en contacto coa sociedade Unión del Partido de Lalín, que mantén viva entre os emigrados dezaos a loita contra a ditadura. Comeza a escribir nos periódicos antifranquistas bonaerenses unha serie de artigos relatando a represión na comarca de Deza. Especialmente significativo foi o titulado “La horrenda tragedia de Lalín”, aparecido en España Republicana no que denuncia como responsables do terror do 36 ao sarxento da Garda Civil Julio Rodríguez, ao alcalde Bernardo Madriñán e aos dirixentes falanxistas Jesús García, Amancio Moure e Mario Fernández. Tamén da conta da loita guerrilleira nos montes e aldeas da comarca, e fai análises da represión e da responsabilidade da Igrexa, nas colaboracións que publica no periódico Galicia (Órgano da Federación de Sociedades Gallegas) entre 1953 e 1954.

José Manuel Vázquez, xunto con outros lalinense exiliados a finais dos anos 40, que se integran na Sociedade Unión del Partido de Lalín, José Ferreiro, Francisco Blanco Barreiro e Jaime Agra Blanco, propóñenlle en 1951 á directiva da Sociedade a idea de facer un recoñecemento público aos mártires republicanos. En agosto do ano seguinte a Asemblea xeral da UPL acorda tributar unha homenaxe ás vítimas da represión facendo unha placa que os recorde. José Manuel Vázquez forma parte de comisión encargada de elaborar a lista e unha vez rematado o traballo en xullo de 1953, fíxase a data da inauguración para o 14 de abril de 1954, aniversario da República. A placa instálase nos locais da Federación de Sociedades Galegas e Vázquez é o encargado de escribir o discurso que le o presidente da UPL Bernardino Dobarro no acto oficial.

José Manuel Vázquez continúa coas súas colaboracións na prensa antifranquiata e tamén nalgúns xornais arxentinos, como Clarín. En 1973, ante os síntomas evidentes de descomposición da ditadura, publica un folleto que recolle unha recompilación dos seus artigos dos anos 50, co título A casi cuatro décadas del martirio de Galicia: 1936-1973, dirixido ás novas xeracións, para que non se esqueza ás vítimas da represión. O libriño foi enviado clandestinamente a familiares dos represaliados de Lalín.

Vázquez finou en Buenos Aires o 4 de outubro de 1997 quizais pensando como en 1932: “Tenemos por desgracia en nuestra tierra una combinación de política que no favorece en nada nuestras aspiraciones.”

A caída dun cacique

Unha novela descoñecida do xornalista estradense José María Sánchez Brea.

La caída de un cacique - Sánchez Brea
La caída de un cacique

Cando hai uns anos pescudaba información sobre o xornalista e agrarista dezao Jesús Iglesias Surribas, dei co arquivo de Manuel Vigide Fondevila, quen fora dirixente da Sociedade Agraria de Gresande nos anos vinte. Entre as cartas, folletos e un curioso e extenso diario dos seus soños, que conservan en Vilatuxe os seus sobriños, figuraba un libriño de 39 páxinas titulado La caída de un cacique. O folleto, en moi mal estado de conservación por mor da humidade e un pouco raído, fora editado na Habana en 1922. O seu autor era o estradense José María Sánchez Brea.

A obra foi esquecida e non hai ningunha referencia bibliográfica sobre ela, como tampouco se coñece moito sobre a traxectoria do seu autor. Pero non deixa de ter interese. A novela reflicte a preocupación pola instrución, unha constante nos emigrados galegos, que se topan cun destino laboral condicionado por non ter capacitación. A través da educación pretenden romper os obstáculos que impiden a mobilidade social. Tamén mostra a influencia sociopolítica dos emigrados nas súas comarcas de orixe. Nela faise patente como desde Cuba ou Arxentina se planifican e desenvolven os programas da loita agraria das nosas comarcas. De feito, entre os papeis de Manuel Vigide tamén está o Regulamento do Club Lalín da Habana (a sociedade que promove a construción de escolas e a loita anticaciquil) e o Regulamento das Escolas da Unión del Partido de Lalín en Bos Aires.

La caída de un cacique ten un subtítulo ben significativo: Novela de la vida real interpretando las veraces tramas políticas rastreras y el despertar de los pueblos oprimidos. No prólogo, o propio autor sinala que o seu único obxectivo é dar a coñecer “el peso abrumador de la rémora caciquil” para o que vai ser lacónico, eliminando os detalles e concentrándose na exposición do argumento, co que tamén quere conseguir que o libro, ao ser máis curto, sexa máis barato e poida ser mercado por todos os seus destinatarios (os emigrados cubanos que deberían envialo aos seus lugares de orixe). Di tamén que omite datas e lugares para facer así aplicable o relato a calquera lugar de Galicia.

Non ten, xa que logo, a obra, ningunha pretensión literaria, tal e como o autor recoñece, constituíndo máis ben unha especie de novela exemplar. Pero ten un gran valor documental ou quizais mellor, político, pois constitúe todo un programa de acción para a loita anticaciquil.

Fagamos un resumo do argumento: Unha comarca dunha apartada rexión de Europa, que vive da agricultura, e onde só hai unha escola, está dominada polo fidalgo Federico Roxal e o cura. Hilario Viñol, un dos veciños, non envía ao seu fillo Enrique á escola, pois como lle ensinan o cura e o fidalgo, saber ler só lle convén aos que queren marchar para América. Cando Viñol acode ante o cacique solicitándolle diñeiro para redimir ao fillo do servizo militar, Roxal préstallo coa condición de que envíe ao fillo a América onde poida gañar o necesario para devolverllo, pensando que sen instrución Enrique nunca conseguiría o diñeiro suficiente. O fillo emigra a Cuba, empregase nunha “hacienda” e seguindo os consellos do capataz matricúlase nunha escola nocturna. Ao rematala consegue un emprego nas oficinas, ao tempo que estuda unha carreira e acaba facéndose co posto de Administrador da compañía. Pero durante todo ese tempo non puido enviarlle diñeiro ao pai para saldar a débeda, e Hilario ten que ir vendendo as leiras e queda na miseria, véndose obrigado a emigrar. Casualmente remata traballando na mesma facenda da que o seu fillo é administrador, e este, ao recoñecelo, decide regresar con el e liquidar as débedas. Instálase na aldea e monta un negocio. Entra en contacto co doutor Ramiro de Larelle, tamén oposto ao caciquismo de Roxal e xuntos emprenden unha campaña para presentar ao médico como deputado a Cortes. Describe o autor as múltiples artimañas que utilizaban os caciques para conseguir a vitoria nas eleccións, sinalando incluso como algúns estanqueiros narcotizaban o tabaco que lle vendían aos opositores para que non puideran acudir a votar. Pero nesta ocasión non o conseguen, pois co traballo de Enrique, Ramiro é elixido deputado. E desde o Congreso consegue que fagan presas no río para regar a comarca, que chegue o ferrocarril, a construción de pontes e estradas e a instalación de escolas. Finalmente crean un Banco para proporcionar crédito aos negocios que se van creando na que xa é unha próspera comunidade.

Como exclama o pai de Enrique: “Maldita ignorancia! Maldito caciquismo! Y bendita sea la escuela!”. Esta podería ser a ensinanza desta historia.

Sánchez Brea en Vida Gallega 1923
José María Sánchez Brea en 1923.

Pero temos que falar tamén do seu autor. José María Sánchez Brea naceu na parroquia de San Pedro de Ancorados, no concello da Estrada o 15 de maio de 1888. Era fillo de Alejos Sánchez Sánchez, un labrego natural de Mesos (Frades) que casara en Ancorados con María Carmen Brea. José María emigrou a Cuba, sen que saibamos da súa traxectoria na illa, salvo que casou coa emigrante catalá Josefa Alberti, coa que tivo dous fillos, ata que publica a novela La caída de un cacique en 1922. Era coñecido nos ambientes xornalísticos da emigración galega e dirixiu o periódico Ideal Gallego, que co subtítulo Paladín de la cultura, defensor de la colonia gallega de Cuba y órgano oficial del Comité Representativo de las Sociedades Gallegas de Instrucción editouse na Habana entre 1925 e 1930. Pertenceu á Sociedade Hijos del Ayuntamiento de La Estrada da que chegou a ser secretario e tamén foi secretario da sección de cultura do Centro Gallego da Habana.

Retornado á Estrada, fundou unha academia onde se impartían clases para adultos, contabilidade, correspondencia e teneduría. Integrouse no Centro de Emigrados no que formaba parte da Comisión de Prensa e en outubro de 1931 foi elixido Secretario da Federación Agraria da Estrada. Colaborou coa prensa estradense e tamén escribiu no periódico La República de Silleda que dirixía Manuel Brea Abades.

O 24 de novembro de 1931 aparece o periódico La Vanguardia, subtitulado Semanario de izquierdas, no que José María Sánchez Brea comparte a dirección con Rafael Verea. O semanario, órgano do Partido Radical-Socialista da Estrada, está nas rúas ata finais de 1933. Durante eses anos o noso protagonista continúa coa actividade na Federación de Labradores e participa en actos políticos republicanos. Tamén é un convencido autonomísta, integrándose no Comité local de Propaganda Pro-Estatuto en febreiro 1933 e intervindo nos mitins de propaganda estatutaria. Tamén foi membro do Comité Pro-Monumento a Pardo de Cela, que organizou o mestre lalinense Manuel González Rodríguez, xunto con Antonio Fraguas e Manuel García Barros.

En xaneiro de 1933 foi nomeado director de El Emigrado que xestionaban os Hijos del Ayuntamiento de la Estrada en Cuba, e permaneceu ao cargo do periódico ate agosto de 1935. Compartiu esta tarefa coa de correspondente do xornal El Pueblo Gallego e coa dirección da publicación La Tranca, un periódico satírico que puxo a andar a esquerda estradense para ridiculizar ao dereitista La Palanca. Despois da vitoria da Frente Popular nas eleccións de febreiro de 1936 iniciouse a campaña para o referendo do Estatuto de Autonomía, e volvemos atopar a Sánchez Brea como orador nos mitins que se celebran nas parroquias do concello da Estrada.

Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, ten que agocharse ante o medo a ser detido e asasinado. Refuxiouse un tempo na casa do seu amigo o escritor e xornalista Manuel García Barros, disfrazado de xornaleiro, sobrevivindo cada xornada baixo a ameaza de que puidera ser a última e compartindo lecturas polas noites. Cando pasou a primeira onda represiva puido saír do seu agocho, e aínda que o seu procesamento foi sobresido, as autoridades franquistas abríronlle un expediente de responsabilidades políticas en 1940. Instalouse no Codeso, na parroquia de Aguións, e sobreviviu como viaxante uns anos. Morreu o 24 de abril de 1949.

Manuel Igrexas.