O asalto guerrilleiro da Saborida

O 14 de outubro de 1946 un grupo volante da IV Agrupación do Exército Guerrilleiro de Galicia asaltou na Saborida (Vilatuxe) oito ómnibus que se dirixían á feira da Bandeira obtendo un botín de máis de 150.000 pesetas.

Todos os anos, na feira dos Carballiños, os veciños e veciñas de Vilatuxe fan unha recreación do asalto a un autobús por un grupo de atracadores, un episodio perdido no tempo que deixou pegada na memoria da veciñanza. Este é o relato do que aconteceu a partir das fontes históricas.

curva da Saborida onde se produciu o asalto
curva da Saborida onde se produciu o asalto

Cando ás nove da mañá daquel 14 de outubro Secundino Muñoz, o condutor do autobús que levaba á feira da Bandeira a tratantes e feirantes de Dacón, colleu a curva da estrada do Carballiño a Silleda, a pouco menos dun quilómetro do lugar da Saborida, na parroquia de Vilatuxe, non imaxinaba o que lle agardaba á saída. No medio da estrada, un home con pasamontañas armado cun subfusil  deulle o alto berrándolle “¡Manos arriba, o si no disparamos!” e obrigouno a deter o ómnibus. Outros dous vehículos estaban xa parados á beira da estrada. Tres dos asaltantes subiron ao autobús e obrigaron a punta de pistola aos ocupantes a depositar todo o diñeiro que levaban nunha saca, rexistrando aos que non o fixeron. Ao rematar, obrigaron a baixar a todos os pasaxeiros e conducíronos a unha carballeira próxima onde xa estaban os viaxeiros dos outros dous vehículos, custodiados por tres guerrilleiros, obrigándoos a permanecer de costas a estrada e ameazándoos con dispararlles se se movían. Mentres, un dos asaltantes arrincou os cables do motor e tirounos lonxe para impedir que o coche puidese poñerse en marcha sen darlles tempo a fuxir. Cinco ómnibus máis procedentes de Dacón, O Carballiño e Ribadavia pasaron por un proceso semellante. Unha vez rematado o asalto ao último dos vehículos, os guerrilleiros fuxiron en dirección a Moa e Zobra.

un dos ómnibus asaltados
un dos ómnibus asaltados

A noticia chegou a Lalín cara as dez e media da mañá. Un automóbil de Vilatuxe que se dirixía a Rodeiro avisou do atraco no posto da Garda civil. Inmediatamente o capitán Santos Álvarez, comandante do posto de Lalín, ordenou montar un operativo e avisou vía telefónica ao posto de Silleda e outros limítrofes. Con toda a forza dispoñible saíu para o lugar do atraco. Os ómnibus asaltados xa lograran poñerse en marcha cara A Bandeira. O capitán interrogou aos veciños e indagou cara onde se dirixiran os guerrilleiros. Distribuíu aos gardas en distintas direccións recorrendo os montes e as aldeas da contorna. Estableceu controis en varios puntos da serra de Candán para tratar de cortarlles a retirada, pero resultaron infrutuosos, pois os asaltantes xa estaban lonxe. Agardou en Vilatuxe o regreso dos autobuses da feira da Bandeira e cara as cinco da tarde interrogou a Secundino Muñoz e outros condutores e feirantes. Das pescudas obtivo só vagas e imprecisas descricións dos guerrilleiros: sete homes armados, dous con arma longa e o resto con pistolas metralladoras, todos con bombas de man, dous deles cubertos con pasamontañas, con aspecto de non ser labregos, ben vestidos, con botas altas, pantalóns de coiro brich, gabardinas, todos falando en castelán excepto un que falaba galego con acento das Rías Baixas. Era este a quen os seus compañeiros chamaban “jefe”.

Pouco máis puido engadir o capitán Álvarez no seu informe. Só que ía continuar coas pescudas para tratar de localizar aos asaltantes e investigar se tiveran apoio por parte da veciñanza das localidades próximas.

Dous días despois, un grupo de trece gardas civís da comandancia de Ourense especializado na persecución de guerrilleiros, comandado polo cabo primeiro Juan González García-Martínez, achegouse ao lugar da Ermida da parroquia de Lebozán, a casa dos irmáns López González que sospeitaban puido servir de refuxio ao guerrilleiros. Interrogaron aos moradores e realizaron un exhaustivo rexistro. Os irmáns Ramón e Jesús manifestaron que non sabía nada dos asaltantes, pero Dorinda González, a criada da casa, declarou que o día 13 deulle de comer a cinco descoñecidos armados que apareceron polo casal. Como resultado do rexistro, a garda civil atopou unha pistola, unha escopeta e un revólver, 7.958 pesetas e seis pilas de lanterna de tipo tubular grande descargadas. Como os donos da vivenda non puideron xustificar a procedencia de armas e diñeiro, a garda civil detivo aos irmáns Ramón e Jesús López González e á criada da casa Dorinda González Crespo, que ingresaron na Cadea Provincial de Ourense esa mesma tarde.

Con estas detencións remata o atestado da garda civil sobre o asalto. Non houbo máis detidos e a Garda civil nunca logrou identificar os asaltantes.

Manuel Simón Campos Xanote
Manuel Simón Campos “Xanote”

O investigador da guerrilla antifranquista Xoán Carlos Abad sinala que os guerrilleiros que participaron no asalto puideron ser os membros do grupo volante da IV Agrupación do Exército Guerrilleiro de Galicia comandado por Manuel Simón Campos “Xanote”, que tiña como lugartenente a Avelino Otero Montes “Avelino”, e do que formaban parte Basilio Calvar Solla “O roxo de Domaio”, Agustín Álvarez Araujo “Tito” e Claudio Rodríguez Vázquez “Penis”. O grupo, que actuaba na comarca de Vigo, desprazouse a Deza no verán de 1946, onde contactou cos fuxidos Miguel Nicolás Esperante “Corcheiro” e o seu cuñado Eugenio Rueda Perosanz. Corcheiro e Rueda xa se mostraran activos dende os primeiros meses dese ano repartindo panfletos contra o réxime de Franco entre antigos republicanos. Coa súa incorporación completouse o grupo de sete homes que atracou a un falanxista de Az (Rodeiro) en setembro, conseguindo máis de dez mil pesetas, e o asalto aos feirantes na Saborida do que vimos falando. Como a guerrilla antifranquista carecía de apoios no exterior, para sobrevivir e mercar armamento, tiñan que recorrer a estes golpes económicos, que normalmente executaban contra persoas afíns ao réxime franquista.

Miguel Nicolás Corcheiro
Miguel Nicolás “Corcheiro”

Despois do asalto, Miguel Nicolás e Eugenio Rueda incorporáronse ao destacamento comandado por Manuel Simón que seguiu actuando na zona de Vigo. Cando o xefe do grupo e o seu lugartenente Avelino Otero foron abatidos nun enfrontamento coa garda civil preto de Lavadores o 21 de maio de 1947, volveron a Deza para integrarse na V Agrupación do Exército Guerrilleiro baixo o mando de Foucellas. Miguel morreu o 9 de abril de 1948 no asalto a casa de Rivas en Siador e o seu cuñado Eugenio foi detido e executado coa aplicación da lei de fugas en Ombre (Pontedeume) o 16 de agosto dese ano. O resto dos integrantes do comando que protagonizou o asalto da Saborida, Basilio Calvar, Agustín Álvarez e Claudio Rodríguez, dispersáronse logo da morte de “Xanote” e “Avelino” e alí se perde o seu rastro.