Xosé María Calviño, o carteiro anarquista e galeguista

Xosé María Calviño Mariño
Xosé María Calviño Mariño

“O bon Calviño do Carballiño con letras miñas. Crónica vivente do Galeguismo, amigo de Vilar Ponte e Castelao, lembranza desperta e entusiasta. Había que encalotrarlle a idea de escribir a súas memorias”. Así o lembra Otero Pedrayo en carta a Francisco Fernández del Riego datada o 19 de febreiro de 1956. Por desgraza para a historia da cultura galega, Calviño nunca chegou a redactar esas memorias.

Se este insigne galeguista chegase a escribilas, unha boa parte delas habían transcorrer no concello de Lalín, onde chegou en 1927 como carteiro urbano da Estafeta da capital municipal, que tiña a Antonio López Varela como administrador. Tratarei de reconstruír a súa traxectoria anterior a este destino. Cos datos do Rexistro civil podo confirmar que naceu o 29 de agosto de 1892 na parroquia de Figueiroa do antigo concello de Cerdedo. Era fillo de José Calviño Cabada que tiña 30 anos no momento do seu nacemento e de Mª Dolores Mariño Beiro que daquela contaba con 24 anos. Os seus avós foron Manuel Calviño e Ramira Cabada e José Mariño e Manuela Beiro. A familia tiña algún parentesco con Basilio Álvarez, o abade de Beiro, que debeu ter algunha intervención na educación de Xosé María, ata o punto que chegou a rumorearse que era fillo do abade.

Por notas do propio Calviño sábese que emigrou á Arxentina, probablemente a finais da primeira década do século XX. O dato procede dunha nota de pésame que Xosé María Calviño enviou ao diario El Pueblo de Valencia con motivo da morte de Vicente Blasco Ibáñez. Nesta mensaxe de condolencia afirma que coñeceu ao escritor valenciano na Arxentina, polo que se pode colixir que o noso protagonista estaba no país austral en 1909, cando o escritor visitou o país para unha serie de conferencias, ou ben entre 1910 e 1914,  pois a aventura americana do escritor abarca eses anos. Como coñeceu a Blasco Ibáñez?, foi Calviño un dos colonizadores das cidades de Cervantes ou Nova Valencia fundadas polo escritor?

Xosé María tivo outros dous irmáns, Manuel, que emigrou aos Estados Unidos cara a 1911 e finalmente marchou a San Luís de Potosí (México) onde casou con Consuelo Vargas; e outra irmá de nome María Elena. Parece que despois da morte da súa nai, o pai volveu casar.

Palace Hotel anos 30 3
Palace Hotel na Coruña

Retornou da Arxentina a mediados nos anos dez e instalouse na Coruña. Alí traballou como camareiro no Palace Hotel, un dos mellores establecementos hostaleiros da cidade. Inaugurado en 1916, nel hospedáronse as personalidades da época que visitaban a capital. Como moitos emigrantes galegos, no país austral entrou en contacto coa ideoloxía libertaria, e cando retornou afiliouse ao Sindicato de Camareiros da CNT. Hai novas da súa actividade sindical, promovendo a afiliación das camareiras do Palace Hotel, e falando polos camareiros no mitin para pedir o indulto para José Sánchez Barros, un cabo natural do Temple (Cambre), que participara no movemento de insubordinación contra a guerra en Málaga. O mitin celebrouse na praza de touros da Coruña o 29 de agosto de 1923, logo dun paro na cidade. Na súa intervención Calviño pediu que se formase unha fronte única contra o Estado para acabar coa guerra de Marrocos.

Na cidade do obelisco Calviño era tamén asiduo dos parladoiros do Kiosco Alfonso que presidía Juan Rof Codina, e nos que participaban Antón Vilar Ponte e Álvaro Cebreiro; con ambos estableceu unha fonda amizade, que perdurou nos anos. Neste parladoiro tamén entrou en contacto cos membros da xeración Nós que ían pasando pola cidade: Castelao, Vicente Risco, Otero Pedrayo, Florentino Cuevillas, Arturo Noguerol, Nóvoa Santos… Alí iniciou o seu achegamento ao galeguismo, que rematou co seu ingreso na Irmandade da Fala da Coruña.

José María Calviño - Cebreiro
Xosé María Calviño por Álvaro Cebreiro

Do seu traballo no Palace tirou tamén o coñecemento de grandes figuras da cultura e da escena española hospedados no hotel nos seus desprazamentos á Coruña. Nun dos seus artigos de vellez recorda a Margarida Xirgú, María Guerrero ou Emilia Pardo Bazán que se aloxaban no Palace, mentres el se dedicaba a observalas e admiralas (“los observaba y “medía” con admiración y asombro”); e o caso de Sofía Casanova coa que mantivo algunhas conversas e con quen sostivo correspondencia nos seus derradeiros anos. Con motivo da morte de Casanova en xaneiro de 1958, o xornal La Noche publicou unha das súas últimas cartas, dirixida uns meses antes a Calviño e escrita en galego, na que o trata como “meu querido paisaniño”. No Café Oriental, situado nos baixos do Palace, foi testemuña dos últimos anos de Manuel Murguía, que tomaba alí diariamente o café acompañado polas súas fillas.

Café Oriental Palace Hotel
Café Oriental

Nestes primeiros anos vinte desenvolveu unha grande actividade política no galeguismo sen abandonar a súa militancia cenetista. En 1920 foi un dos participantes na Sociedade Galega de Pubricacións Nós, constituída para poñer en marcha o boletín Nós, que presidida por Antón Risco, estaba integrada tamén por Otero Pedrayo, Arturo Noguerol, Castelao, Losada Diéguez, Leonardo Rodríguez, Francisco Lamas, e os irmáns Villar Ponte. Co seu paisano Antón Losada Diéguez mantivo unha relación de amizade e admiración, que se pode rastrexar a través da súa correspondencia, na que Calviño acudía ao de Boborás na demanda de consello para a súa actuación política.

Cos seus amigos Antón Villar Ponte e Álvaro Cebreiro, foi un dos integrantes da delegación coruñesa da Irmandade Nazonalista Galega (ING), escisión das Irmandades da Fala capitaneada por Risco logo da IV Asemblea Nacionalista de 1922. Os outros membros desta delegación eran José Calviño Domínguez (con quen nalgunhas publicacións o confunden) e Alfredo Canalejo. A ING organizou a V Asemblea Nacionalista na Casa Consulado da Coruña o 18 e 19 de marzo dese ano e nela aprobouse unha proposta que presentaron Xaime Quintanilla, o propio Xosé María Calviño, Ramón Vilar Ponte e César Parapar Sueiras, para poñer en marcha a “Confederación do Traballo Galego”, unha organización sindical de carácter nacionalista, que o golpe militar de Primo de Rivera frustrou.

Calviño e Antón Vilar Ponte foron convidados por José García Acuña, o presidente da Federación Provincial Agraria, a participar no congreso de Lugo organizado pola Confederación Regional de Agricultores previsto para setembro de 1923 como representantes de senllas sociedades agrarias. Calviño pediulle consello a Losada Diéguez sobre a conveniencia de asistir, pois ante o ofrecemento de representar á Sociedade Agraria de Porto do Son, coa que non tiña ningunha relación, e a pesar de que se considera “apolítico”, opina que os dirixentes da ING deben acudir a asemblea para defender alí o programa nacionalista e denunciar que os líderes das sociedades agrarias son “señoritos das vilas”. Novamente a ditadura primoriveirista impediu a celebración do Congreso.

Nada podo dicir sobre a súa traxectoria de 1923 a 1927. Só que nesa última data chegou a Lalín, con 35 anos, para desempeñar o posto de carteiro, e tamén se converteu en correspondente do xornal El Pueblo Gallego. A partir dese momento, as súas crónicas no xornal vigués proporcionan abundante información sobre as súas actividades e arelas.

Xosé María Calviño EPG-1933 2
Xosé María Calviño nos anos vinte.

O movemento agrario foi unha das primeiras preocupacións que Calviño manifestou nas súas colaboracións no periódico vigués. Son constantes os seus artigos para incitar aos labregos a asociarse, e ás sociedades agrarias a poñerse en marcha logo do parón que supuxeron os primeiros anos da ditadura e facer públicas as súas reivindicacións. Esta labor tivo recoñecemento cando foi nomeado secretario da Federación Agraria de Lalín xa en 1928. Os seus posicionamentos políticos causáronlle algunhas críticas entre os vellos agraristas lalinenses e viuse obrigado a responder desde a tribuna do xornal. Foi tamén correspondente en Lalín do diario agrarista ourensán La Zarpa, aínda que con menos asiduidade, pois hai poucas informacións no periódico sobre a comarca dezá por eses anos.

Outra das súas inquedanzas é a mellora do ensino. Anima a asociarse aos mestres da comarca de Deza, preocúpase pola situación deplorable das escolas rurais e da novas sobre o labor das sociedades de emigrantes nos seus esforzos por construír e mellorar escolas no Deza. Especial repercusión tivo a súa campaña de 1928 para reivindicar un instituto de ensino secundario en Lalín. Calviño tratou de convencer aos emigrantes da sociedade Hijos del Partido de Lalín para que doasen o edificio do Hospitalillo para a institución educativa. Implicou ao seu amigo Otero Pedrayo que escribiu un artigo en El Pueblo Gallego defendendo a necesidade do Instituto e apoiando as reivindicacións de Xosé María. A campaña tivo éxito e finalmente os arxentinos cederon o edificio, aínda que os cambios políticos frustraron a concreción do proxecto.

As obras do ferrocarril Ourense-Santiago, os problemas no seu trazado, a reivindicación de melloras nas condicións laborais dos carrilanos, a publicidade das demandas das sociedades obreiras, e as continuas paralizacións nas obras, foron outra das súas preocupacións. Desde as columnas do xornal vigués promoveu a candidatura de Roberto Nóvoa Santos para deputado polo Deza ante as previstas eleccións a Cortes de 1931, que finalmente non chegaron a celebrarse. Ningún dos problemas ou preocupacións dos dezaos estivo ausente nas columnas de El Pueblo Gallego que asinaba J.M.C.M.

Voda de Xosé María Calviño 1928
Voda de Xosé María Calviño e Esclavitud Moure. Ourense, 1928.

Xosé María casou o 5 de novembro de 1928, na igrexa de Santa Eufemia de Ourense, coa veciña de Boborás Esclavitud Moure Moure. A voda constituíu toda unha declaración de galeguismo. Casounos Basilio Álvarez, Vicente Risco foi o padriño, e Otero Pedrayo e Florentino Cuevillas eran testemuñas.

O labor social e político de Calviño no xornal vigués non pasou desapercibido para os republicanos lalinenses, que viron nel un aliado dos seus postulados. De feito colaborou con eles e a súa intervención foi clave para que o vello amigo Antón Vilar Ponte fose o cabeza de cartel do primeiro mitin republicano celebrado en Lalín en decembro de 1930. Quixeron incluílo na candidatura que presentaron ás municipais do 12 de abril, pero Calviño declinou o convite, alegando novamente o seu “apoliticismo”. Durante o período republicano, aínda apoiando decididamente a República, mostrouse independente e moitas veces crítico coa labor da corporación municipal presidida por Manuel Ferreiro.

Abandonou finalmente o “apoliticismo” cando o 23 de xaneiro de 1934, un grupo de galeguistas lalinense deciden nunha xuntanza crear o grupo local Partido Galeguista. Con Calviño formaban este núcleo inicial Manuel Noguerol, Xaime Arias, Xesús Iglesias Surribas, Siro García Guitián, Fernando Goyanes, Plácido Goyanes, Anxel García, Luis Pérez, Luis Villaverde, Salvador García, Celso Carrón, Pío Aller e Laxeiro. Xosé María transmítenos nas súas crónicas as actividades deste grupo, sempre cunha actitude crítica, como cando se queixa pola pouca resposta da vila de Lalín ante a conmemoración do 25 de xullo de 1935, na que di que apenas se notou a efeméride, pois practicamente non se vían bandeiras galegas nos balcóns, e só un panfleto do grupo local fixo lembrar a data.

Cando se produciu o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, Calviño estaba en situación de excedencia voluntaria como carteiro. Aínda que lle foi incoado expediente, non teño informacións sobre que tipo de represión sufriu. A súa filla Ángela, unha nena nesa época, recordaba que foi apartado do corpo. Hai constancia das súas contribucións ás subscricións para o Exército, un medio que se usaba para mostrar o apoio ao levantamento e evitar as represalias políticas. Marchou de Lalín e poucas novas hai del nos anos da guerra. Só unha crónica de prensa da conta da súa presenza en xullo de 1937 no bautizo da filla do seu amigo Arturo Gallego, o mestre de Salceda de Caselas que fora alcalde na ditadura primoriveirista; Xosé María e a súa muller, Esclavitud, foron os padriños da nena.

Logo do final da guerra reingresou no corpo de carteiros en maio de 1940 e destínano á cartería da Administración principal de Correos de Vigo. Non permaneceu moitos anos nese posto, pois de seguida lle concederon o traslado para O Carballiño.

Esclavitud Moure, a súa muller, morreu en marzo de 1950, deixando a Xosé María ao coidado das dúas fillas do matrimonio: María Dolores, que nacera a principios de 1930 e Ánxela, uns anos despois. As mozas estudaron en Ourense, Dolores fíxose mestra e Ángeles rematou o bacharelato no Colexio Cisneros. Pola correspondencia de Otero Pedrayo sabemos que as fillas de Calviño acudían moitas veces a Trasalba onde eran recibidas pola súa nai. En 1956 Dolores emigrou a Venezuela, instalándose finalmente en Puerto Rico. Ánxela permaneceu co seu pai no Carballiño e acabou rexentando a librería Correos (máis coñecida como quiosco Calviño) que montou o seu pai nos soportais da Praza Maior da vila do Arenteiro.

Xosé María seguía traballando como carteiro e foi correspondente de Faro de Vigo e La Región no Carballiño. Xubilouse en 1952 e seguiu colaborando na prensa. Escribiu na revista Ambiente, Órgano semanal de Acción Católica de Carballino e a principios dos anos cincuenta comezou as súas colaboracións en La Noche, utilizando ás veces o pseudónimo “C. de Figueroa”; acabou sendo correspondente do xornal no Carballiño dende 1956.

Calviño con Otero Pedrayo
Calviño con Otero Pedrayo

En La Noche, ademais das habituais crónicas da vida social do Carballiño, e de dar especial conta daquelas novas relacionadas cos vellos amigos galeguistas, como a conferencia de Otero en 1952 ou o pasamento de Manuel Peña Rey en 1957, realizou algunhas campañas culturais. En 1956 promoveu unha homenaxe a Emilia Pardo Bazán a través dunha serie de artigos que lembran a pegada da novelista nas terras do Avia. Os actos tiveron lugar o 16 de setembro, 105 aniversario do nacemento de Pardo Bazán, coincidindo coas festas de San Cibrán, o patrón da vila. Sumouse desde as páxinas do vespertino santiagués aos actos de homenaxe a Ramón María Aller, recordando a súa estadía en Lalín e a súa amizade co sacerdote. E fíxose eco da proposta de darlle nome de persoeiros da cultura ás novas rúas da vila de Lalín, criticando o esquecemento de Nóvoa Santos, con raíces na parroquia da Xesta.

Moitas foron as propostas de Xosé María nas páxinas de La Noche, unha das que merece destacarse foi o seu proxecto de celebración dunha feira exposición do libro galego lanzado nun extenso artigo publicado a véspera do 25 xuño de 1964. Calviño propón a realización dunha feira cultural o ano seguinte, coincidindo co ano santo xacobeo, que servise para difusión do libro e da literatura galega, e na que estarían presentes tanto escritores en lingua galega como os que escribían en castelán.

Esta iniciativa, que Calviño non viu realizada, materializouse anos despois en Puerto Rico grazas en boa parte á intervención da súa filla Dolores, que rexentaba na cidade de Mayagüez un negocio de pastelería co seu home, o madrileño Vicente Guijarro. O profesor de socioloxía da Universidade portorriqueña, Baldomero Cores, co gallo do Ano Internacional do Libro, propúxolle ao director da Biblioteca Xeral da Universidade, Henry Nieves, a idea de facer unha exposición do libro galego para o Día das Letras Galegas. Ante as dificultades para realizar o proxecto, Dolores Calviño, que con outros emigrados formaba parte da Junta de Cultura Gallega, ofreceu a súa biblioteca, na que había moitos libros galegos, herdados do seu pai, e algúns deles, ademais, coa dedicatoria dos seus propios autores; o seu home mostrouse disposto a axudar no aspecto económico. Así puido realizarse a Exposición Bibliográfica do libro Galego en Puerto Rico en 1972. Ao ano seguinte celebrouse a II Mostra do Libro Galego, grazas novamente á colaboración de Dolores e o seu home. Por este labor de difusión da cultura galega foille concedido o Pedrón de honra á Universidade de Mayagüez en 1973. O matrimonio Guijarro-Calviño recibiu nos actos das Letras galegas do ano seguinte o agradecemento público da Universidade de Puerto Rico coa entrega dun pergameo e unha figura conmemorativa.

Calviño no Carballiño
Calviño no Carballiño

Uns anos antes, o 21 de novembro de 1971, finou en Arcos Xosé María Calviño con 79 anos, “un home de gran corazón, unha alma nobre, que se algo ten de torto é só a súa garabata”, sen deixar escritas esas memorias que Otero Pedrayo lle reclamaba.

No camiño de San-Yago pola Terra de Deza

Castromil en Silleda 1923
O Castromil en Silleda, 1923.

A principios do mes de xullo do ano xacobeo de 1926, catro ilustres ourensáns e un santiagués fixeron a pé a peregrinación a Santiago de Compostela. Os de Ourense eran Ramón Otero Pedrayo, Vicente Risco, Lois Feixoo e Antón Sánchez. O outro peregrino, Xavier Pardo Bedía, escribiu unha crónica desta viaxe, No camiño de San-Yago, que foi publicado por entregas no periódico A Nosa Terra entre xullo de 1926 e abril de 1927.

A parte do relato da viaxe pola Terra de Deza corresponde á sexta e sétima entregas:

A sexta entrega publicouse en xaneiro de 1927, co relato do paso do terreo montañoso, con fermosas vistas e a carón de mámoas e un poboado castrexo. Pasan pola aldea da Ermida, aínda que a capela que lle dá nome estaba pechada, e despois entran xa na provincia de Pontevedra, e pasan pola aldea da Ermida da parroquia de Lebozán, en Lalín. Pasan o alto do Espiño e pola aldea do mesmo nome, O Espiño, e á esquerda ven a serra do Candán. Seguen cara á Castiñeira, A Saborida, Lodeirón e Vilatuxe, xunto ao río Deza. Vaise facendo de noite, e cústalles recoñecer o camiño e non atopan aldeas pola estrada. Seguen camiñando, e detéñense a falar de trasgos e meigas. Pouco despois crúzanse cun fogueteiro, e seguen un longo anaco sen pasar por aldeas. Finalmente chegan a Silleda, e logo de buscaren aloxamento, un camioneiro déixaos na caixa do Trabazo.

En febreiro de 1927 apareceu a sétima entrega. Espertan a media mañá, un sábado (10 de xullo) de calor, e aproveitan para escribir até a hora do xantar. No comedor coñecen unha mestra de Toral dos Vados, defensora da Unión Patriótica e que dá clase preto de Silleda. Pola tarde únense ao grupo Florentino López Cuevillas e Monxardín, que chegaron desde Ourense no Castromil. A media tarde saen cara á Ponte Ulla. En Chapa coinciden co médico José Valenzuela Ulloa (pai de Ramón de Valenzuela), e na Bandeira paran a tomar gasosas. Pasan por Orazo, onde hai unha fábrica de campás, e por Valboa, cantando polo camiño cantigas, himnos e alalás. Na Ponte Ulla fan noite nunha pousada preto da igrexa, pois no parador de Antes da Ponte non hai oco para os sete.

Xavier Pardo Bedía
Xavier Pardo Bedía, o autor da crónica.

Publico aquí o texto destas entregas en versión adaptada de Adrián Estévez Iglesias.

Xa o sol vai quentando menos cando, logo de moito andar, tocamos o límite das terras ourensás. Son as sete do serán e estamos no alto da Ermida do Medio. A ermida en si está algo desviada do noso camiño á dereita, e despois de pasar unha altura grande. Hai alí unha casa nova, e óense os golpes do partelo petando no ferro do iunque dunha ferraría. Estamos mais altos que a aldea, e ollamos ao lonxe Castro Maior, Lalín, etc.

Seguimos camiñando con présa, e con folgos de abondo para chegar a Silleda, que xa nos parece estará a dúas ou tres horas. Ás sete e dez, estamos no punto máis alto da serra, camiño do Espiño; marca o altímetro que levamos 880 metros.

Chegamos ao Espiño ás sete e vinte. Atopamos unha fontiña de auga moi fresca, que nos refresca as fauces. O Espiño é outra aldea da montaña, imitante ás outras todas desta serra. Á esquerda desta aldea vemos o monte Candán.

Seguimos polo lugar de Castiñeiras, na parroquia de Lebozán. De aquí imos á Saborida e Dedoirón da mesma freguesía. Ás nove e quince estamos en Vilatuxe, dende onde se olla, tamén á esquerda, o monte Chamor.

Dende o Espiño deixamos de rubir; a agulla do altímetro, vai descendendo notablemente, e a friaxe que xa sentiramos no máis alto do camiño vai tamén trocándose pola calor.

Pasada a divisoria das augas, atopámonos na terra de Trasdeza. Cruzámonos con xentes que nos demandan se por alí vai pasar o tren. As casas son cada vez meirandes e boas; as árbores máis altas e sombrías, e o camiño máis amplo e mellor.

Son as dez. Cae a noite, e camiñamos entre lusco e fusco cando pasamos polo campo da feira de Carballiñas, que é un lugar fermoso, con camiño tan bo como unha estrada moderna de primeira orde, así é de ancho e de ben pisado. O campo da feira é moi grande, cadrado, arrodeado de casetas moi longas de táboas, todas pechadas, e plantado de altísimos carballos e algúns castiñeiros que xuntan as pólas convertendo o campo nun fermoso túnel.

Á esquerda do camiño unha gran casa de pedra, coa fronte como un gran pendello, aberto, tendo á dereita unha sorte de piso sostido en pés de pau, que semella destinado a palleiro. Dous homes sentados traballan de zapateiros.

Xa case é noite pecha, e aínda temos que chegar a unha estrada atrás dunha ponte para tomarmos por ela para Silleda.

Nalgunhas aldeas dinnos que estamos para chegar, mais por moito que andamos a estrada non parece. Nalgunhas casas desta comarca vese un palleiro posto en alto, como na casa das Carballiñas. Debe ser sistema desta terra.

De súpeto o camiño estréitase e comeza a baixar. Vai decote entre as sombras do arboredo; a noite faise escura, e ás veces alumeamos cunha lanterna eléctrica para non ter que tropezar. Temos que ir baixando para o río, mais andamos e andamos e o río non chega. Chegamos a un lugar, onde nos fala unha muller dende unha casa, máis alta que o camiño, boa e con luz acesa. Dinos que aquilo chámase A Carretera, mais debe ser pola que imos pisando e non pola outra, pois aínda temos que andar moito, ata que, por fin, chegamos á ponte, do outro lado da que comeza a estrada que vimos buscando. Hai alí outras dúas casas, unha con parra diante. Botamos a andar pola estrada, laiándonos de que sexa tan noite, e non poidamos admirar a paisaxe que debe ser fermosa.

Levamos andado moito sen atopar nin casas, nin xente. Facemos unha pausa no pretil dunha ponte. As horas van avanzando, e nós seguimos anda, anda, anda, pola estrada, camiño de Silleda que cada vez se nos antoxa máis lonxe de nós. Andamos máis aínda. Xa cansos de todo, botamos outra pausa sentados en roda, no po da estrada, a xa feble luz da nosa lanterna. É noite pecha, ben pecha. Sen tirar as mochilas do lombo, fumamos e falamos de trasgos, meigas e ánimas do outro mundo por máis dun cuarto de hora, e por fin erguémonos, e volta a andar e máis andar.

Arboredo grande e sombrío dun lado e doutro; unha volta tras doutra sen topar ninguén. Algunha vez o ladrar dun can anuncia que pasamos por onde algunha casa, ou casas. Ás veces non se ven, metidas entre o arboredo. Se están á beira da estrada están pechadas e sen luz. Dunha vez cruzamos con dous camiñantes. Doutra cun só. Despois, ninguén. Máis tarde, aparece un home montado nun burro. É un fogueteiro vello, que leva diante, abrazadas, coas canas pra riba, en feixe, coma se levase unha bandeira, polo menos tres ducias de bombas.

Xa temos visto ao lonxe as luces dunha vila, mais desapareceron. Ao pouco principiamos a ver outras á dereita. As outras eran á esquerda. De noite non hai xeito de identificalas. O camiñar tórnase xa canso e noxento. Por fin hai casas con luz á beira da estrada. Nunha síntese falar; petamos na porta, e sáenos ao corredor unha muller; preguntamos o que falta para Silleda: dinos que dúas leguas. Volta a andar. Non falta de nós quen pense se seremos xoguete dun engano do trasno, e que Silleda a cada volta se afasta máis de nós. Casos destes teñen pasado, e non hai boieiro, nin carreteiro, nin arrieiro, que non saiba dalgún que lle pasou a el. Estaranos pasando outro tanto a nós?

E andamos e andamos. Novas casas anunciadas polo ladrar dos cans. Adiante. Arboredo dun lado e doutro. O camiño agora rube. Coidamos que vencida a costa, e chegados ao lombo, descubriremos Silleda; mais non. Volvemos baixar, e non ollamos ren. Hai á dereita, ao principiar a baixada, unha chea de árbores decotadas, de feitío pantasmático, destacando sobre o ceo. A baixada alóngase e o noso paso faise xa apurado de máis. Baixamos e baixamos e Silleda non parece nin ao lonxe, cando entre o arboredo dos lados hai algún claror.

A estrada decote silandeira… Onde estará Silleda? E andamos xa mais en silencio. A noite, nin quente nin fresca, mais o suor cola e escorrega polo lombo, e molla a tea do morral que vai pegada á chaqueta. Tropezamos con pedras. Imos cansos.

O Feixóo, Otero Pedrayo e mais eu parámonos a roer un pouco chocolate, e a descansar un anaquiño. Pouco tempo estivemos parados; cando de novo andamos non vimos nin rastro do Risco e do Sánchez. Chamámolos primeiro, logo berramos, sen resultado. Tememos por eles, coidando que se perderan, e apretamos o paso. Chegamos a unha gran recta, unha perspectiva versallesca, entre dúas ringleiras de altas árbores. Á esquerda hai o valado novo de pedra con postes dunha gran finca. Camiño longo, longo, longo…

Logo torce, e outra renda igual. Andamos e andamos, e semella que non saímos dun sitio. O cabo teatral da perspectiva de Versalles alóngase, afastándose de nós máis cada vez…

Por fin, a poder de moito andar, óllase aló no fondo unha luz brillante, eléctrica con seguranza. Andamos, e pasamos diante dun pau con luz como os da vía do tren.

Alá lonxe hai outra. Andamos. Cruzamos un camiño imitante a un paso nivel. Parece que imos chegar a unha estación do tren. Andamos e andamos. Por fin estamos en Silleda; alá está a estrada de Ourense. Chegamos a ela e atopamos a Sánchez e Risco, sentados nun banco de pau e ferro diante de unha casa. Nós sentamos tamén. Descanso que ben merecemos despois de seis leguas de camiño.

É a unha da madrugada.

Aínda non tiñan de ficar así as emocións desta etapa, faltaba o peor: en Silleda todo estaba pechado, e nós non sabiamos onde estaban as pousadas. Petamos en dúas portas sen resultado, ata no Consistorio, no baixo, onde está o telégrafo, que estaba aceso dentro. Por fin pasou un camión cargado de pelexos de viño, e un patrón non moi vello, que era o dono, ofreceuse moito e aínda nos dixo que nos levaba á súa casa, a dous quilómetros de alí indo para Santiago, onde polo menos, segundo nos dixo, atopariamos herba para nos deitar, e se non o pasabamos máis ben pasabámolo máis mal. O bo do arrieiro que trocou o carromato polo camión foi a nosa providencia, pois foi connosco dun lado para outro en busca de pousada. En dúas casas nos dixeron que non tiñan sitio, non sabemos se de certo ou por medo ás «pintas» que levabamos… Daquela o noso home dixo que iamos á casa de Trabazo e que se alí non nos collían, nos levaba á súa casa, porque -dicía el- «Eu non sei quen son, mais sexan quen sexan, máis ladróns ca min non han ser».

Grazas a el tivemos pousada e cea na casa de Trabazo. Ceamos abaixo na mesa dos arrieiros. Logo fomos durmir, mais non había senón dúas camas e un xergón que deitaron no chan e de xeito que catro tivemos que durmir aparellados.

Aínda cargamos de novo os chasis das máquinas, e logo cansos e verdadeiramente molidos, durmimos coma liróns até media mañá do outro día.

VI
Tiñan de ser ben as once da mañá cando nos erguemos ao outro día, sábado, que por certo era un día de boa calor.

A paisaxe do val dende os balcóns da casa do Trabazo era fermosa e verde, con castiñeiros de roda e piñeiros.

Na nosa accidental pousada, había un comedor de «respeto» do que fixemos sala de redacción, e alí estivemos escribindo gran parte do que vai xa publicado.

Así pasamos a mañá, até que baixamos xantar ao comedor dos señores que tiña nas paredes estampas de Venecia e xardíns románticos.

Presidía a mesa unha señorita de faciana enérxica, un pouco vella, de ollo claros, fermosos dentes, boa cor, cabelo cortado á «garçonne», colar de doas brancas e negras e ideoloxía de moda ou de U.P.

Como se ve, o retrato vai xa bastante ben perfilado, así que se ao descrito engadimos que era de Toural dos Vaos e mestra nacional dunha escola de preto de Silleda, teremos completo o debuxo da nosa presidenta de mesa.

Pouco a pouco a nosa dona, que ao principio se mostraba moi reservada, foi entrando na conversa, e á fin principiou cunha dialéctica desenfadada e ás veces agresiva, unha heroica defensa contra todos os que a arrodeabamos, da Hespaña, da muller hespañola, da «airosa» mantilla, do cabelo curto, do matrimonio por amor, etc.

Ao final a xantada, e xa un pouco cansos de ouvir a verba da pedagoga, fomos deitarnos a durmir a sesta mentres non chegaban o Cuevillas e Monxardín que saíran de Ourense pola mañá, no «Castromil».

En canto chegaron, e despois de solemnizar grandemente a súa arribada, coa entrega de senllos títulos de «Capitás Arañas» dispuxémonos a marchar.

Eran as seis e media do serán cando deixamos Silleda, e estrada abaixo fomos á procura da Ponte Ulla.

A etapa de Silleda á Ponte era xa a antederradeira da nosa peregrinación, etapa curta e sen importancia, xa que, por ter feita unha pausa demasiado longa en Silleda, non tiñamos tempo para ir ao mosteiro de Carboeiro, por ter que chegar ao Pico Sacro, onde nos agardaban os irmáns de Santiago, na mañá do outro día, domingo.

Fomos pois todo pola estrada abaixo. Todos levabamos saudades da serra.

A paisaxe é fermosa. Fixemos pousa en San Cibrao de Chapa, onde houbo Hospital de peregrinos, mais non demos con el a pesar da axuda e preguntas do médico señor Valenzuela, que cruzou connosco indo nun auto ver un enfermo. Vimos un anaco do vello camiño abandonado, feito unha lameira, o resto na maior parte sendo aproveitado polos veciños e colindantes.

En Chapa recollemos algunhas caravillas e un cabaceiro. As caravillas teñen por esta terra a chapa de ferro rematada nunha cruz. As partes das casas están moitas delas recubertas de chapa de cinc cravada, cos cravos ben dispostos.

Seguimos para Bandeira onde bebemos gasosas nunha tenda.

Ponse o sol; co sol posto andamos meténdonos na noite cara a Ponte Ulla. É noite pecha xa, cando pasamos por San Pedro de Orazo, onde hai unha fábrica de campás.

Fomos cantando case todo o camiño toda clase de cántigas, himnos e alalás. Parece que cantando non entraba o cansazo en nós. E anda, anda, nunha volta da estrada vimos o río Ulla que maxestoso corre aos nosos pés, semellando un grande e cóncavo espello negro.

A costa que imos baixando vaise cada vez facendo máis pendente. Xa deixamos atrás hai moito tempo Balboa e a estrada que aparta para Oca, cando noutra volta da estrada divisamos as luces da Ponte Ulla, onde chegamos ás once da noite.

No parador de Antas do Ponte non atopamos sitio para os sete. Fomos a unha pousada de arrieiros que está ao carón da igrexa; alí nos acomodaron mal como puideron, e nos deron de cear chourizos, ovos, bo viño da Ulla con agulla, e molete de Santiago.

Despois, en dúas camas e en colchóns deitados no chan, durmimos en espera do outro día que tiña de ser o derradeiro desta nosa interesante e suxestiva peregrinación, que ía ter como antesala da chegada ao Santiago a subida ao Pico Sacro, onde nos agardaban queridos irmáns de ideal.

As horas de Deza. Un artigo de Otero Pedrayo

Ramón Otero Pedrayo no Aberri Eguna de 1933, en San Sebastián
Otero Pedrayo pronunciando un discurso

Pescudando na prensa dei con este artigo de Ramón Otero Pedrayo sobre a Terra de Deza. É unha das súas últimas colaboracións nos xornais, xa con 88 anos. Como parece que non é moi coñecido, creo que paga a pena divulgalo como outra mostra máis da vinculación do de Trasalba coa nosa comarca.

O artigo publicouse en 1972 e reflicte o coñecemento e aprecio de Otero, e como el mesmo di, o seu amor pola comarca de Deza. Os montes, os ríos, as carballeiras, os soutos, os camiños, a xente e a paisaxe dezás teñen nesta prosa oteriana unha das máis poéticas e exactas expresións.

Xa publiquei neste mesmo blog un artigo de Otero Pedrayo sobre o cruceiro de Cadaval, e non ha ser este o único que apareza. Ramón Otero Pedrayo, á parte dun teórico da xeografía galega, era un bo coñecedor da Terra de Deza, que percorreu en varias ocasións, e iso sen contar as súas estadías colaborando nas xeiras que o Seminario de Estudos Galegos realizou pola nosa comarca entre 1928 e 1935. E quero recalcar isto, pois un xeógrafo e exconcelleiro lalinense, hoxe conselleiro de Cultura, chegou a afirmar publicamente que D. Ramón só coñecía o Deza de pasar no Castromil, e se algunha vez pisou Lalín, foi só para tomar un café en La Marquesina…

SEG en Lalín
Otero Pedrayo co SEG en Lalín

Transcribo o orixinal sen ningunha alteración nin adaptación.

As horas mainas, podentes e raiosas da Terra de Deza
Por D. RAMÓN OTERO PEDRAYO

Eu, que son do val centroso do Miño e criado nas súas bocarribeiras, amo a ergueita espallada e luminosa Terra de Deza como se ama o antigo souto na castañeira, como se quer o pazo antergo de salós resoantes ó frasear dos vellos e o devalar das lembranzas, como se repousa na aira do fogar e co arte dos barudos, pértegos das mallas de outro tempo, como se franquean as follas dun libro de poemas sonorosos os feitos dos herois antergos, como se acolle polo esprito amante da paisaxe o pirmeiro ruxir do vento das serras nos nosos centeos verdecentes ou o medrar maino e podente das primeiras noites de outono cando as grandes estrelas, ácios de luz, se refrexan nos primeiros fogos que ventan o outono… Pois a Deza se rube como si esqueiras fidalgas de pazo foran condición pra calcar seu chan e de Deza se baixa como as augas mozas e ledas pra se ordenar en ríos calmos e contestes. Tradición, inverno, espallados hourizontes, ar fresco e froito de serra a serra. A ialma en chegando a Deza vóltase aveciña namorada dos grandes e ventureiros voares, e os pes calcan sempre camiños e vieiros de mañán, e calada alegría. O ceo cupular é sempre unha benzón de Deus, o mesmo si nil xoga levián a fantasía das folerpas brancas dinantes de cair co baixo bridar de lembranza e consello de neve, que si o sol acende os grises dos penedos, se recrea no verdecer das carballeiras, xoga co frío esquema dos alciprestes dos pazos, ou no desear do día os homes das aldeias se erguen como mainas plegarias obedentes á guía e consello das badeladas vespertinas das terras.

E TEN A GRACIA

Ten a Terra de Deza o acento antigo dos abós conselleiros ó pe do lume de fachas de carballo na lareira, e ten a gracia dos mozos e das mozas, cuia fala é coma un se queimar de garamatas no forno… As agras centeeiras gardan o gran madureando deica o cerne do vran, e a palla doural e fina loce na grande muiñeira dos ventos da serra, e cando se debruza é pra sinalar que a espiga de cheos carreiros está disposta pra ó moiñaxe. Duros de toxos, ouros verdecentes como os adormidos no seo das mámoas, anunzan o marelo dos centeos que ás veces figuran nos érmos largarios remendadelas no manto da terra. E cando chegar a hora solene da seitura un senso e acento relixioso e antigo espállase polos eidos, pois nos tíduos e no cantigar de seitura cómprense da antiga relixión esencial e agraria do grau, mantenza branca dos antergos. E cando son máis fresqueiras as sombras das carballeiras –un circo de verde mol onde é doce pousar- as medas do pan compoñen enxames nas agras e ben logo os carretos dos feixes –en cuia feitura noutro tempo os homes mostraban gosto e fina arte- espallan polo ambente do vran os laios i as cantatas dos eixes sonorosos.

Deza gosta de mirar ós lonxes, ás serras. Acariñan os ollos afeitío do Farelo, seguen os lombos e lombales da Terra de Montes cecais a veciña e parenta máis querida, pousan na cúpula do Faro, pro gostan máis da chamada ao Pico Sagro, alciprés de pedra azul e vento dos pazos de Santiago. Os fidalgos i os petrucios gostan de Santiago, das fondas carballeiras de pedra e do lume acceso dos retabosos barrocos faiscantes de ademas de ouro.

Carballeiras e fidalgo e petrucios son mestos en Deza. Gostan os dezáns de teren nos ribeiros polo menos algún remendo de viña herdada ca súa adega xeitosa. Coñecen ben os tiduos da vendima, e cando ruben á montaña chegan moi panforreantes de mozos e parentes.

As veces e asegún os ventos cando se derreter a neve estrada fican por un día ou máis longas, estreitas e moi brancas fitas de neve ó abrigo dos muros, e pénsase como aínda garda a aldeia ó abrigo das vellas casas e xineas un pouco das antigas vergonzas e virtús galegas… Sorrires, agromades e outonías de arte románica inda locen nas eirexas e capelas de Deza: pórticos de símbolos dados e doados que as xentes vellas saben leere decorrido e con fonda emoción de inmortalidade, ouzos madrugueiros na agarda do pirmeiro bico do sol novo. Fortes alicerces sosteñen os pazos e enxoitos pergameos de ulido de follas muchas as xenealoxías. Os historiadores barrocos informábanse no charretear do lumes do fogar, e no latricar das vellas ensarillando cebolas ou espigas ou fiando a lan. E escribían a modo cas mellores prumas do rabo do galo como o nome de Deza remanece de aquila xinea romana dos Decios polo heroismo e as cínicas virtús gabadas polos poetas e os moralistas.

POR DEZA CRUZAN ILUSTRES CAMIÑOS

Outras mil historias decíanse dos Churruchaos e de aquilas tres fillas dun arcebispo compostelán que o pai casou cada unha co seu fidalgo: unha con Don Ramiro, outra con Don Seón e outra con Don Freán. Houbo nos pazos e reitoraies abondo de colexiás maiores dos de Santiago. Os de Santiago bebían viño cando estudantes por seren tiólogos, e os de San Xerónimo por seren soio filósofos tiñan que o procurar na Raíña ou no Franco e metelo ás furtadelas baixo os manteos. Por Deza cruzaban e aínda cruzan ilustres camiños de arreeiros inda que un dos principás dos que veñen do Ribeiro de Avia, dende a feira dos Carballiños, atalla pra Silleda. Os dezáns sempre foron bos bebedores, e nos soutos de Deza tense tallado muita madeira pra as parras e parreiras e paneiros dos ribeiros ben tecidos de videiras.

Era gostoso indo de acabalo pasar por pontellas de laxes os riachos fríos pro máis ledo sentir o trepar dos cascos nas pontes “taboada” resoantes os tempos máis antigos da terra.

Na cal seguen en pe, gracias a Deus, boas e contestes carballeiras. Os e enrugados troncos gardan moito tempo os ouricelos e albos liquens do inverno e, na agromada, por toda a carballeira espállase un verdecer novo e inocente que alonxa os deseios sensoás. Saben os ramos das outas trabes a chegada do pirmeiro sopro da invernía e deseguida fálano tódalas prantas. A carballeira sabe acoller ó home e non o desampara, aunque tamén deixe aniñar o lobo. Máis falangueira e cortesán no outono, acéndese en lumes xiados de pórporas, roxos, amarantos e estrando as follas vai falando co acento dos Novísimos ou das grandes elexías clásicas ou románticas. Recomendamos respeto e silenzo ós que as crucen, pois no bridar das follas estradas soan frases antigas, farrapos de canción, recordanzas de fadas, e xenios, santos pelingrís… Quen souper sentilas e ensarillalas, comporía o millor poema da terra Dezáa…

Amo seu río, mozo que se quere facer vello e se afunde en “meandros encaixados” e demora canto pode o se facer home chegando ó Ulla. Entretense parolando cos regatos, e no tempo frío cando non fala nos do monte Carrio é que se debrozou despois da torada o toradín de neve e as augas están enlazadas.

E ben quixera falar doutras cousas e memorias que, pra facelo con tino, tería que proparar un novenario polo menos, de silenzos, de soutos, de ermos, de antigas escrituras, de adrales proba ben boa e fortecente pra cada día, nos nosos tempos menos doado.

O cruceiro de Cadaval

Cruceiro de Cadaval

O 30 de xuño de 1928 aparecía na primeira páxina do xornal El Pueblo Gallego, un artigo de Ramón Otero Pedrayo no que conta a historia do cruceiro da aldea de Cadaval, na parroquia do Castro de Dozón.

No remate da I guerra carlista, segundo lembra a inscrición, unha columna carlista acabou coa vida de 24 soldados gobernamentais, o 16 de xuño de 1839. Ao ano seguinte, os veciños do Castro contrataron a un canteiro para que labrara o cruceiro.

Otero Pedrayo visitou a aldea, viu o cruceiro e recolleu a historia no marco da primeira xeira que os membros do Seminario de Estudos Galegos realizaron polas terras de Deza.

Un cruceiro e unha data

Este é o artigo, que non volveu ser reproducido ata hoxe:

Un cruceiro e unha data

Pouca cousa. Un feito esquecido do que nin falan os libros e somentes vive na lembranza d’algús lugarciños da montaña galega, sendo un feito inda de onte que ten a virtú d’espertar en nós homes do século vinte, aquil bravo apaixoamento que brilaba, entre bágoas e xenerosas indinaciós, nas conversas dos homes do século dazanove, nosos pais e nosos abós.

O cruceiro non ten o prestixio étnico nin artísteco dos que recolle o lapiz de Castelao por toda a redondeza da Galiza. Non é románeco nin barroco, non’o traballoú a fesiticeira sinxeleza da arte popular ispirada na leenda relixiosa, nin diant’il se detén afervoada procisión campesía.

E un cruceiro ciril. Garda, eternamente, na montaña afastada, un movimento xusticieiro e piadoso do pobo.

O Castro de Dozón organizase en tres fatos de casas labregas antergas e unhas poucas novas ó correr da carretera. Son os aires ceibes e puros coma nádos na esgrevia beleza das serras (a Martiñá, o Faro, o Farelo, o Toxo do cabrito) que s’erguen curiosas d’hourizontes por riba d’outas terras ermas apenas traballadas n’os vales pequeneiros. A eirexa nova e pomposa inda tén vellas hedras no adral. Un camiño a ezquerda conforme se vai car’a Sant-Yago, cruzando por dous pobiños, por terras de pan e algún anaco de carballeira leva ó logar de Cadaval. Casiñas baixas, fortes, abrigadas pol’os treiteados de colmo, augas cantareiras, esgueitos abombamentos de terra de Montes. O cruceiro está n’un campiño: unha pedra de muiño sostén a crus de coluna que quer ser xónica. Un santiño c’un libro na cruz, e no fuste, pol’a parte do N. E. unha calivera. Dí a lápida:-“Hízose a la memoria de los soldados que an muerto en éste campo frente a la calavera el día 16 de junio de 1839. Un padrenuestro”.

A hestórea aconteceu d’iste xeito asegun contan os vellos. Os vintecinco soldados c’o seu xefe deixaron pasar unha grosa coluna carlista que levaba a direuceon de Lalín. Eran moitos, e cando ian xa lonxe ós liberales dispararon. Diron volta os carlistas, prenderon lume a casa onde se defendía a tropa, e fixerona toda prisoeira. O xefe fuxiú pol’os eidos, mais foi morto d’un tiro non sin que botara n’unha albariza o cinto das onzas. Os vintecinco homes, mozos arrincados da aldea ou veteranos do norte, foron fusilados en ringleira. Logo os lanceiros carlistas, de boinas brancas, fixeron patalexar os cabalos sobr’a grea de mortos. E seguiron seu viaxe. Dín que somentas se salvou un soldado a quen un carlista amigo dixo que se botara o chan pois íl faría de xeito que figuraba dispararlle. Os mortos díronlle terra no adral de Castro Dozón. O ano seguinte un canteiro chamado o Sr. Facundo ergueu o sinxelo e conmovedor moimento. Foi o precio da obra un día de traballo que botóu cada veciño nos eidos do mestre canteiro. O cinto do xefe foi atopado na albariza e sirviron as onzas pra facer rica unha familia.

Inda está en pé a casa na que se defenderon os soldados e o centeo verdega no campo sanguento. A iscrinceon non condena a ninguén. Paz pra todos. Siñala o feito terribre da morte e demanda unha pregaria ás pasaxeiras.

Impose a imitanza ó senso da inscriuceon. Mais o sentimento liberal de Galiza tén a obriga de lembrar o sacrifizo e d’agradecer os veciños da homilde aldea de Cadaval a piedade que souperon mostrar cás vítimas da guerra entre hirmaus.

R. OTERO PEDRAYO

Poden encontrar máis datos sobre esta historia aquí