Víctor Loureiro, o médico republicano de Agolada

Placa no antigo concello de Agolada
Placa dedicada a Víctor Loureiro polos veciños de Agolada.

Un grupo de agoladenses instalou na Casa do Concello en 1934 unha placa de mármore en homenaxe ao médico Víctor Loureiro Crespo que finara en Pontevedra en xaneiro do ano anterior. A placa foi custeada por subscrición popular con achegas que non excedían dunha peseta para que así fosen moitos os veciños que puidesen contribuír. Está adornada cunha fotografía do doutor Loureiro e a inscrición di: “Al ilustre médico pontevedrés D. Víctor Loureiro Crespo, inspector municipal de sanidad del Ayuntamiento de Golada. 1888 -1933. Sus amigos en testimonio de admiración.

Que méritos tiña este médico municipal para que os agoladenses lle dedicaran unha placa?

Víctor Loureiro Crespo naceu en Pontevedra en 1888, fillo de Francisco Loureiro Villaverde e Peregrina Crespo Iglesias. Oito anos antes viñera ao mundo o seu irmán, José Loureiro, que tamén sería médico e que foi concelleiro en Pontevedra e presidente do colexio médico provincial en varias ocasións; unha rúa da cidade leva o seu nome. Víctor estudou no Instituto de Pontevedra con brillantes cualificacións e logo fixo Medicina na Universidade compostelá, rematando a carreira en 1916. Durante os estudos traballou como alumno no Hospital de Pontevedra, e o mesmo ano de finalizar, solicitou unha praza de médico nese hospital, praza que lle foi denegada polo que interpuxo un recurso de alzada contra o acordo do concello. Dous anos despois volveu solicitar a praza de médico da Asociación Protectora del Obrero de Pontevedra.

Conseguiu finalmente a praza de médico interino do concello de Agolada en 1920, para tres anos despois ser nomeado médico titular do concello. Convencido republicano, neses anos contactou co movemento agrarista agoladense impulsado pola Sociedad de Agricultores de Golada, e participou nas campañas que levaron aos agrarios ao concello.

Continuou como médico titular do concello nos primeiros anos da ditadura de Primo de Rivera. Participou no I Congreso Regional de Lucha Antituberculosa que se celebrou na Illa da Toxa en 1925. Nestes anos Víctor Loureiro foise facendo co aprecio dos veciños de Agolada, especialmente dos máis humildes e desfavorecidos, aqueles que tiñan que recorrer á beneficencia municipal. En 1927 intentou conseguir a praza de médico municipal de Lalín, fracasando no empeño pois o escollido foi Cándido Soto Colmeiro. Ese mesmo ano morreu a súa nai Peregrina Crespo na súa casa de Mourente, en Pontevedra.

A finais de xullo de 1929, coa ditadura xa agonizante, foi suspendido como médico e inspector municipal de sanidade de Agolada pola corporación presidida por José Oro Barrio. A desculpa que invocou o concello foi a súa ausencia de varios días (para a que solicitara permiso) e as testemuñas falsas duns poucos veciños que afirmaron que o médico non os atendía. Víctor interpuxo recurso ante o Tribunal Contencioso-Administrativo. A súa suspensión causou unha enorme protesta entre a veciñanza, que se materializou en setembro do ano seguinte, cando unha numerosa comisión de agoladenses de todas as parroquias visitou ao gobernador civil para esixirlle a súa reposición. O 31 de outubro unha enorme manifestación reuniuse diante da Casa do Concello para solicitar a súa reposición. Enviaron telegramas ao presidente do Consello de ministros e ao ministro da gobernación coa esixencia de reposición e solicitando a destitución do alcalde e do secretario “por atropello a voluntad al pueblo”. Parece que esta vez a protesta foi efectiva, pois o gobernador civil ordenou mediante telegrama urxente que se activara o expediente de destitución e se evitaran alteracións da orde pública.

Non cesou a teima dos poderes caciquís contra Víctor Loureiro, pois en febreiro de 1931, a dous meses das eleccións municipais que habían traer a República, a nova corporación, presidida por  Emilio Oro Barrio, que sucedera ao seu irmán José, acordou finalmente a resolución do expediente e a destitución do doutor Loureiro como médico e inspector municipal de sanidade. Naturalmente Víctor volveu recorrer esta destitución ante os tribunais.

Víctor Loureiro
Víctor Loureiro Crespo

A destitución de Víctor Loureiro tiña nesta ocasión unha clara compoñente de loita política, pois o doutor Loureiro foi o impulsor da candidatura republicana encabezada por Primo Castro Vila, que se enfrontou á caciquil impulsada polo alcalde Emilio Oro. Era lóxico o temor dos caciques, xa que a candidatura de Primo Castro resultou finalmente gañadora nas eleccións do 12 de abril, un feito excepcional en toda a comarca de Deza, pois en todos os demais concellos triunfaron candidaturas caciquís, o que obrigou a repetir as eleccións o 31 de xuño.

Vexamos como se desenvolveu o proceso. A finais de novembro de 1930, cando se pensaba que a convocatoria de eleccións a Cortes estaba próxima como un xeito de volver á orde constitucional que a ditadura primorriveirista interrompera, celebrouse en Lalín unha reunión política co obxectivo de presentar a un notable local, Jorge Quiroga García del Hoyo, fillo de Eduardo Quiroga e dono da casa de Quintela, como candidato anticaciquil a deputado polo distrito para enfrontarse ao máis que probable candidato oficialista o ex-deputado Sáinz de Vicuña. A esta reunión asistiron varios notables lalinenses como Salvador Madriñán, Domingo Pablo Palmaz, Benjamín González Fidalgo, Manuel Golmar Cacheda e outros, xunto a eles tamén figuraban algúns presidentes e directivos das sociedades agrarias de Rodeiro e por Agolada estiveron presentes Víctor Loureiro, Anselmo Rúa Feás (que fora presidente da sociedade agraria de Agolada en 1923), Modesto Gómez Vales (que fora secretario e vicepresidente da sociedade) e o mestre de Borraxeiros José Méndez Méndez. A conclusión do conclave foi a posta en marcha da candidatura de Jorge Quiroga e o inicio dunha campaña de propaganda para dala a coñecer aos dezaos. O proceso pasou por varias vicisitudes, como a renuncia de Jorge Quiroga e a súa substitución polo seu cuñado, o xeneral Cavalcanti, a quen xa propuxeran nos anos dez para deputado por Lalín.

Como é sabido, o goberno decidiu finalmente non convocar as eleccións a Cortes e no seu lugar fixou para o mes de abril de 1931 a convocatoria de eleccións municipais. Dende principios de ano Víctor Loureiro púxose a traballar na organización dunha candidatura anticaciquil en Agolada. O concello estaba dividido naquela época e tres distritos a nivel electoral: O primeiro distrito era o de Borraxeiros, o segundo, Berredo e o terceiro Ventosa. A candidatura republicana triunfou no primeiro, obtendo tres dos catro candidatos en disputa, por só un da candidatura oficial. No segundo, polo que se presentaba Emilio Oro Barrio, o a vitoria foi para a súa candidatura que logrou tres concelleiros, por dous da republicana. Finalmente no terceiro distrito triunfou a que encabezaba Primo Castro Vila co resultado de tres republicanos fronte a dous oficialistas. Esta axustada vitoria, oito concelleiros republicanos fronte a seis caciquís, permitiu establecer a primeira corporación republicana electa na comarca. Os membros da candidatura oficial recoñeceron o triunfo dos seus rivais e o seu líder, Emilio Oro, declarou no pleno de constitución da corporación que aínda que se presentaran como monárquicos, aceptaban o réxime republicano.

Esta vitoria republicana tivo repercusións inmediatas na situación laboral do doutor Loureiro. Logo de se constituír a corporación de Agolada polo delegado do gobernador civil José Echeverría Novoa acompañado polo alcalde de Lalín Manuel Ferreiro o 19 de abril, o primeiro pleno extraordinario, que tivo lugar o 30 dese mesmo mes, adoptou por maioría o acordo de reposición de Víctor Loureiro como médico municipal. E con motivo desta reposición, o 10 de maio organizouse na parroquia de Ventosa unha festa para celebralo. Os veciños de Ventosa organizaron a homenaxe e convidaron a varias parroquias a participar. No acto falaron José Vidal, Juan Otero González e Modesto Gómez. O doutor Loureiro agradeceu a homenaxe ofrecéndose coma sempre a todos os veciños do concello. As bandas de Brántega e Ventosa amenizaron a festa posterior.

Víctor seguiu traballando como médico dos veciños de Agolada, e en decembro dese ano foi nomeado pola corporación vocal do consello local de Primeiro Ensino. Amigo de Manuel Ferreiro, foi un dos seus asesores nos primeiros anos da República e a finais de 1931 foi nomeado Inspector de Sanidade do partido xudicial del Lalín.

Víctor Loureiro Crespo Necrolóxica
Necrolóxica de Víctor Loureiro.

Cando estaba pasando as vacacións de Nadal na súa Pontevedra natal, sufriu un ataque e sorprendeuno a morte o 6 de xaneiro de 1933. Foi soterrado no cemiterio de Mourente, acompañando a comitiva o alcalde de Pontevedra Bibiano Ossorio-Tafall, o deputado Joaquín Poza Juncal e o concelleiro Arturo Rey Juncal. Tamén acudiu ao enterro unha comisión da corporación de Agolada á que acompañaron moitos veciños do concello. O Colexio Médico provincial emitiu un comunicado “reconociendo los sacrificios y abnegación de los que como Víctor Loureiro mueren pobres y ponen a prueba, no solo sus grandes conocimientos científicos sino también su carácter bondadoso y caridad inagotable”.

O 19 de xaneiro tiveron lugar na igrexa parroquial de Borraxeiros uns multitudinarios funerais polo seu eterno descanso. Foi nese momento cando os seus amigos, compañeiros e veciños decidiron dedicarlle unha placa que inmortalizara a súa figura e a súa contribución ao concello de Agolada e colocala na casa do concello que el contribuíu a facer republicana.

Antiga Casa do Concello de Agolada en Borraxeiros
Antiga Casa so Concello de Agolada onde se instalou a placa.

En realidade os amigos e admiradores de Víctor Loureiro custearon dúas placas para perpetuar a súa memoria. A segunda placa ía ser instalada tamén en abril de 1934 na rúa Progreso do concello de Pontevedra, a rúa en que naceu o noso protagonista. Ignoro se chegou a realizarse a súa colocación, e se efectivamente tivo lugar, que foi dela.

Poucos meses despois da súa morte, en maio de 1933, unha sentenza do Tribunal Contencioso-Administrativo deulle a razón ao doutor Loureiro e declarou responsábeis dos haberes que debía percibir aos concelleiros que tomaron o acordo da súa destitución.

A Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa

Excursión ao Farelo 1932
Os excursionistas na cima do Farelo

O primeiro acto de culto á montaña que tivo lugar na terra de Deza non foi a pelegrinaxe ao Candán que se desenvolveu en agosto de 1933 con motivo do XXV aniversario da Sociedade Hijos de Silleda. O 26 de xuño do ano anterior tivo lugar a xeira ao monte Farelo organizada pola Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa.

 A proclamación da Segunda República o 14 de abril de 1931 veu abrir un período de liberdade que tivo como consecuencia o desenvolvemento e potenciación da sociedade civil, coa creación de multitude de asociacións e agrupacións cos obxectivos de acción e difusión política e social, pero sobre todo cultural. Unha delas foi a Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa y sus contornos que se constituíu na parroquia de Ventosa en marzo de 1932. Promovida por Adolfo Sarandeses, pero sobre todo polo mestre David Moreno, que foron elixidos presidente e secretario da sociedade no momento da súa fundación, propúxose levar adiante os obxectivos que enunciaba no seu nome, a instrución das xentes da zona sur do concello de Agolada e a organización de eventos que servisen para o lecer dos seus veciños.

A sociedade de Instrucción e Recreo ten evidentes precedentes nas asociacións de emigrantes de Buenos Aires e A Habana, que crearan en 1918 a Asociación Hijos de Ventosa y su partido en Buenos Aires (o dous de maio) e a Sociedad de Instrucción de los Hijos de Ventosa y su Término (o catorce de decembro), constituídas co obxectivo de fundar e soster escolas de instrución primaria na parroquia.

En marzo de 1920 creouse na mesma parroquia de Ventosa unha sociedade para promover a construción do edificio escolar, aínda que tamén funcionaba como sociedade de caza e pesca. Presidida por Julio Yebra Pimentel, nela figuraba como secretario un aínda mozo Adolfo Sarandeses. Emprenderon os traballos para a realización do edificio grazas aos fondos enviados polos americanos, que proxectaran un local de dúas plantas, de ampla fachada, pórtico, balcóns e reloxo. O 16 de agosto de 1923 tivo lugar o acto de colocación da primeira pedra do edificio da casa-escola coa participación do cubano José V. García, un dos fundadores da sociedade de Instrucción Hijos de Ventosa e o comisionado da sociedade de Buenos Aires, José Otero. Este primeiro intento fracasou, pois as primeiras aportacións enviadas desde Cuba para mercar o terreo e afrontar os gastos iniciais, non foron axeitadamente administradas e unha boa parte foi parar a mans privadas. Finalmente construíuse un edificio moito máis modesto que o proxectado, dunha soa planta dividida en dúas aulas, que é o que aínda hoxe se conserva.

Esta confianza na educación como medio de rexeneración e transformación social que manifestaban os emigrados de Ventosa, foi continuada na República pola Sociedad de Instrucción y Recreo.

Así, unha das primeiras accións da nova sociedade, foi a organización dun ciclo de seis conferencias culturais que se celebraron as tardes dos domingos a partir do 10 de abril. Os conferenciantes foron mestres de Agolada e doutros concellos (como Antonio Magariños, mestre do pósito de Cambados), peritos agrícolas, especialistas doutros campos, e agraristas como Benedicto García García, o presidente da Sociedade de Agricultores de Pescoso (Rodeiro).

Sabemos por unha nova de prensa do contido das conferencias do domingo 24 de abril. Jesús García Méndez, o mestre de Agolada, fixo un detido estudo sobre o abuso do alcol e os seu perniciosos efectos; Jesús Salinas Moreno, mestre de Az, explicou a Constitución española analizando sobre todo os artigos que trataban da ensinanza, a agricultura e o divorcio; e José Barrio Negro, perito agrícola agoladense, disertou sobre a influencia das distintas formas de goberno no desenvolvemento da agricultura, explicando a nova lexislación republicana.

A sociedade dotouse dun local social, un amplo salón onde instalaron unha biblioteca e onde se recibían xornais e revistas gráficas e agrarias. Polas noites, o local era usado polos socios como centro social onde acudían para ler e facer parladoiros. Tamén se realizaron no local veladas literario musicais e bailes de sociedade.

David Moreno
David Moreno

Así describía David Moreno, o secretario, a actividade que se desenvolvía na sociedade:

“El local social, que al mismo tiempo es vestíbulo, biblioteca, salón de sesiones, etc. porque las posibilidades del comienzo permiten otras exigencias, se ve de continuo y más aún a la caída de la tarde concurrido de hombres toscamente ataviados, con sus hercúleos brazos remangados y aprisionando entre las encallecidas manos un periódico o revista y los más, continuando la amena lectura del libro que el día anterior comenzaron; y es de oír las charlas que entre ellos se cruzan al final de sus lecturas, pretendiendo dar mayor ampliación a aquél su último párrafo o queriendo sacar lo que para ellos puede ser la parte más práctica; y siguen comentando, desmenuzando la lectura, formando proyectos, como si cada uno fuera un hombre de estado, o el ser indispensable de asuntos financieros o de otro cualquier variante, pero que al mismo tiempo van cogiendo a su manera los cabos del mundo exterior, de la vida que se agita y del loco empeño en que muchas veces la fantasía suele acompañar a las exaltadas inteligencias; y aquellos campesinos que antes en la vida eran sólo la parte material van ahora moldeando su inteligencia y adquiriendo juicios más reales que utópicos.”

Foron medrando os socios, e nunha reunión de principios do verán o presidente Adolfo Sarandeses propuxo a organización dunha excursión ao monte Farelo para o día 26 de xuño. Acordada a celebración, difundiuse por toda a contorna; a publicidade do evento chegou até o Seminario de Estudos Galegos, a onde o presidente enviou un convite para que os seminaristas souberan da xira.

O lugar de reunión foi o parque de Ventosa; ás 8 da mañá chegaron os excursionistas en coches, cabalos e a pé, para desde alí, emprender a ascensión ao monte. Máis de mil cincocentas persoas fixeron o traxecto animadas e algareiras, entoando alalás e muiñeiras. Chegaron á cima do Farelo ás once; alí o vicepresidente da sociedade, Juan Otero, dirixiulles unhas palabras de benvida. Ao mediodía xantaron as viandas que portaban. Ao remate do xantar, os grupos de excursionistas fixéronse fotografar por un afamado profesional de Melide que a organización convidou para a ocasión.

Ás catro da tarde o mestre de Trabancas, Antonio Sánchez, dirixiuse aos presentes para explicar o significado do acto, sinalando a irmandade reinante entre os concellos de Antas de Ulla, Agolada e Rodeiro aos que pertencían os excursionistas, para finalmente facer un pequeno resumo da historia de Galicia. Continuaron os discursos, e foi a quenda do mestre de Ventosa e secretario da sociedade, David Moreno, que fixo unha exaltación da fermosura da terra galega, manifestando que a pesares del non ser galego sentía un enorme amor polo país, comparándoo coas terras da súa Valencia de orixe. Rematou a quenda de palabra Francisco Amor, que disertou sobre o sistema planetario.

Clemente Fernández, Agolada
Clemente Fernández

Formouse despois un baile campestre amenizado por la banda de Ventosa, dirixida por Clemente Fernández. Ás seis da tarde rematou a xira, marchando os asistentes cara os seus fogares.

Uns meses despois, o 9 de setembro, a Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa rendeu unha homenaxe de recoñecemento ao seu secretario, David Moreno, fundador e incansable impulsor da mesma. O presidente fíxolle entrega dun bastón adquirido por subscrición popular entre os socios e no acto pronunciaron cadanseu discurso José Barrio e o mestre Antonio Magariños, chegado de Cambados para a ocasión.

En decembro dese ano a xunta xeral acordou convidar a Castelao, Suárez Picallo e Manuel Fidalgo, a dar conferencias culturais en Ventosa, e segundo as noticias de prensa, obtivo unha resposta favorable de todos eles. Non teño constancia de que tales conferencias chegaran a ser impartidas, pois a partir de 1933 xa non atopei máis referencias á Sociedade de Ventosa, que probablemente foi esmorecendo e rematou a súa actividade ao marchar de Ventosa David Moreno, o mestre que foi o seu promotor e principal animador.

 

Os promotores da Sociedade

David Moreno Moreno, aínda que naceu en Tarazona de la Mancha (Albacete) o primeiro día de agosto de 1907, foi de moi novo coa familia para Valencia. Estudou na Normal da capital do Turia e fíxose mestre. Traballou na Escola Parroquial de Santo Tomás Apostol no curso 1930/31. O destino deparoulle o posto de mestre de Ventosa ao pouco de proclamarse a República. Instalouse na parroquia agoladense na casa de Ricardo Coego García, que estaba fronte á escola. Deseguida iniciou a súa actividade social tratando de promover as inquietudes culturais dos veciños de Ventosa. En colaboración co director da banda de música “La Armonía” de Ventosa, Clemente Fernández, escribiu a letra dun “himno republicano” ao que o compositor e director da banda lle puxo música, estreándose a peza en decembro de 1931.

Xa comentei a súa actividade como promotor e logo secretario da Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa, pero tamén hai que facer mención ás conferencias no ciclo que organizaron en Agolada as Misións Pedagóxicas en xuño de 1932. Xunto cos seus compañeiros de maxisterio disertou sobre varios temas culturais nas parroquias do concello; a David tocoulle falar sobre “Amor al trabajo” na escola de Trabancas, “El ahorro” na de Borraxeiros, “Celo de los padres en la enseñanza” en Santa Comba, e “El comercio” na escola de Ferreiroa.

En canto á súa actividade xornalística, hai que sinalar as súas colaboracións para a revista Vida Gallega nos anos 1932 e 1933. Alí publicou algúns artigos referentes á vida cultural da parroquia de Ventosa, un relato da súa experiencia persoal como valenciano en terras galegas, e uns interesantes apuntes biográficos do director da banda de música da parroquia, Clemente Fernández. Polas novas da prensa sabemos tamén que foi un dos primeiros socios da Casa del Maestro de Pontevedra.

Permaneceu en Ventosa ate o final do curso de 1933/34, cando como consecuencia do concurso de traslados, logrou retornar á súa terra, sendo destinado á escola graduada de La Jana, no norte da provincia de Castellón, da que foi nomeado director en 1935. Permaneceu nesa escola case vinte anos. Alí coñeceu á súa muller, tamén mestra, coa que tivo catro fillos que naceron en La Jana. Cando a muller obtivo destino en Massamagrell, conseguiu unha permuta por consorte para o veciño concello de Museros. Correspondente de prensa de Las Provincias en Massamagrell, coñecido como autor de contos e afeccionado ao teatro, dirixiu moitas representacións en Massamagrell. Xubilouse aos setenta anos, logo de 44 de profesión.

As súas inquedanzas como investigador plasmáronse nas publicacións Historia de Masamagrell en 1977, en colaboración con Manuel León Contell, e Historia de Museros en 1980. Cego nos últimos anos, David Moreno morreu en Massamagrell o 12 de decembro de 1988, con 81 anos.

Adolfo Sarandeses Cortés 1932
Adolfo Sarandeses

Adolfo Sarandeses Cortés, o que foi presidente da Sociedade, naceu en Ventosa o último día de 1891. Industrial en Ventosa, fora correspondente de El Ideal Gallego en Agolada entre 1919 e 1923, e polas súas crónicas temos algunhas novas da vida agoladense deses anos. Casou en 1924 con Amelia González Fidalgo, irmá de José, o médico dos pobres de Rodeiro, e Benjamín, o avogado que foi alcalde de Lalín na ditadura de Primo de Rivera. En 1934 converteuse en recadador-depositario do concello de Agolada, posto conservou moitos anos. No franquismo foi inspector da ILEPSA. Morreu o 18 de decembro de 1977 na mesma parroquia de Ventosa.

 

Juan Otero González, o vicepresidente da sociedade, naceu o 2 de xuño de 1906 na mesma parroquia agoladense. Industrial de Ventosa, tivo unha gran participación na política local, pois foi un dos promotores da candidatura de Primo Castro Vila para as municipais de 1931 e era o presidente do Partido Republicano Gallego de Agolada en 1933.

Buscando tesouros en Agolada

Un curioso artigo titulado “Buscando un tesoro escondido”, publicado en El Eco de Santiago o 12 de marzo de 1929, relata dun xeito cómico a aventura duns veciños de Agolada na procura dun tesouro enterrado.

Segundo o artigo, a iniciativa partiu do ferreiro de Louzenzo (Cercio), que grazas a información dun documento que estaba no seu poder (O Ciprianillo?), é coñecedor de que nas covas de Cabos D’Orca, situadas nun monte de Agolada propiedade de Mingos de Órrea, hai escondido un tesouro.

Convocados polo ferreiro de Louzenzo, un grupo de 50 veciños das parroquias de Órrea, Cercio, Val, Brántega e Santa Comba inician a escavación nas covas de Cabos D’Orca. Pero como o tesouro non aparece, van consultar unha cartuxeira da zona, a señora Venancia, e esta confírmalles que o tesouro esta alí efectivamente. No artigo descríbese polo miúdo o seu xeito de botar as cartas.

O episodio dos buscadores de tesouros debeu ter moita repercusión en toda a Comarca, pois o artigo remata dando conta da visita ás covas do daquelas alcalde de Agolada José Oro Barrio acompañado do veciño de Brántega Anselmo Rúa Feás.

Descoñécese se finalmente deron coas riquezas agochadas…

Buscando un tesoro escondido 2

Buscando un tesoro escondido

En la cuevas de “Cabos d’Orca” trabajan 50 obreros buscando un tesoro. Ea Sabía, confirma que allí está escondido desde hace siglos

La ilusión y esperanza de encontrar riquezas que permitan llevar una vida de molicie y disfrute de los placeres terrenales, hace que a veces nos decidamos a las mas arriesgadas empresas.

O Ferreiro de Louzenzo, de Cercio, Lalín, dijo un día a varios individuos que según constaba en un documento que el tenía en su poder había un tesoro escondido en las cuevas de “Cabos d’Orca”, un pequeño valle que se forma entre las parroquias de Brántega, Orrea, Cercio, Val y Santa Comba.

Convinieron, el Ferreiro de Louzenzo y aquellos con quienes habló, en ir lo más pronto que se pudiera a comenzar los trabajos de exploración de la montaña, llevando cada uno el encargo de buscar compañeros que les ayudasen, advirtiéndoles que ninguno cobraría nada como jornales, pero si aparecía el tesoro que se buscaba, éste se repartiría a partes iguales entre todos los que trabajasen.

Es decir, se repartirán entre los trabajadores las dos terceras partes del tesoro, pues la otra tercera parte se la había reservado para sí el dueño del monte en que el tesoro se halla, mejor dicho del monte en que el tesoro se busca, sin lo cual, aquel que se llama “Mingos de Orrea” no permitía hacer excavación alguna.

Llegó el día de comenzar los trabajos y en las cuevas de “Cabos d’Arca” se reunieron hasta medio centenar de obreros de las parroquias de Orrea, Cercio, Val, Brántega y Santa Comba. Después de trabajar varios días, como no apareciesen rastros del tesoro, convinieron en que lo más seguro sería consultar co “A Sabia” la echadora de cartas, a ver lo que de ello resultaba. Y así como lo pensaron, así lo realizaron en cuanto les fue posible, dirigiéndose a casa de la señora Venancia, que “vota as catas millor que a lingua”.

Recibiólos la “adivinadora” en su casa, una dependencia con suelo de tierra húmeda, sin cal en las paredes, llenas de piedras salientes loas que le servían de colgador universal, en una de las cuales estaba pendiente una ristra de ajos y un viejo candil, a cuyo siniestro resplandor fueron botadas las cartas.

La señora Venancia, preguntó antes a los visitantes a lo que venían, y ellos respondieron que a preguntarle si era cierto que en Cabos d’Orca había un tesoro escondido.

Eu, non cho sei meus filliños. Pero estas son as que o han de decir, y al mismo tiempo que hablaba sacaba de la faltriquera, mezclado con migas de maíz, un dedal de sastre, dos cabezas de ajo y tres o cuatro perras chicas, una baraja mugrienta y arqueadas todas las cartas.

La señora Venancia, vieja arrugada, sin más de dos dientes uno arriba y otro abajo, de ojos vivos, ratoniles, después de pasar la mano al michiño de color aplomado (símbolo de la nigromancia) que a su lado estaba, extendió las cartas sobre una mesa y empezó de esta manera:

Este Rey de Oros con el Caballo y el siete, indican que a orillas de aguas y por caminos cortos viene un poderoso señor muy guardado porque trae grandes riquezas. Hasta aquí imos bien, dice a Sanbia.

Pero este Caballo de bastos y la sota con mas el seis y siete, indican que a orillas de aguas y también por caminos cortos y quebrados vienen unos bandido que piden prendas a los caminantes.

Esto xa non se pon ben, dice la sabia, pues me parece que estos les han robado e non hay nada. Pero viene enseguida el As de oros y el dos de copas, que anuncian que el tesoro se ha salvado pero no se sabe donde va.

Pero vienen luego otras cartas y la sabia masculla no sabemos que rezos y maleficios y termina diciendo: sí, está en las cuevas y también dice este as de espadas que corridos los años lo ha de descubrir uno que hace armas y fierros.

Vele ahí ten, dice uno de los paisanos. O que fai fierros e o Ferreiro de Lourenzo. A cousa está certa.
Y la nigromántica, dice sorprendida ¡Ah? pero foi O Ferreiro. Pois xa ves que eu non o sabía, e as cartas o dixeron.

Y ante estas afirmaciones, siguen trabajando los esperanzados de las parroquias de Brántega y demás citadas.

Parece que el alcalde de La Golada, D. José Oro Bar, y el señor D. Anselmo Rúa, han visitado las cuevas, pero no sabemos que determinación han adoptado, si unirse a los buscadores del tesoro o inducirlos a abandonar la quimérica empresa.

A xeografía do Arnego en 1931

No número 482 da revista Vida Gallega, que viu a luz o 20 de abril de 1931, poucos días despois da proclamación da II República, apareceu un artigo sobre o río Arnego da autoría de Heliodoro Gallego Armesto.

Río Arnego
Río Arnego, 1931.

 

Heliodoro Gallego, nado na Pobra de Trives en 1872, era doutor en Ciencias e catedrático da Escola de Artes e Oficios de Santiago de Compostela, da que chegou a ser director; ademais dende o 1908 ao 1918 foi profesor auxiliar interino da Facultade de Ciencias da Universidade compostelá. Porén, se por algo é coñecido o protagonista desta historia foi por ser autor do traballo Matemáticos españoles contemporáneos (1924) que serviu para divulgar a figura do coruñés Durán Loriga.

Como publicista colaborou puntualmente no Boletín da Real Academia Galega, pero sobre todo con Vida Gallega, onde publicou entre 1921 e 1933 (un ano antes da súa morte) multitude de artigos xeográficos sobre rutas (a serie “A través de Galicia”), estradas, cidades, vilas, concellos, santuarios, mosteiros, montañas e ríos.

O artigo sobre o Arnego, que formaba parte da serie “Ríos gallegos”, recolle algúns datos interesantes sobre a súa situación e a da comarca nesa época. Hai unha enumeración das pontes que existían -Armucela, Salnés, O Hospital, Pedroso, Os Cabalos, Vilariño, Carmoega, Toiriz e Arnego- e as estradas que o atravesaban. Menciónanse os castros de Lamazares e Marcelín, o mosteiro da Granxa (que supoñemos sexa o de Órrea) e o pazo de Trasulfe, ao que non había moito quitaran as ameas. Tamén dá noticia das obras de construción do ferrocarril Zamora-Coruña que comezaran neses anos, tema do que era especialista, pois xa editara unha guía co título Los ferrocarriles de Galicia. Remata Heliodoro a súa descrición cunha pequena nota histórica.

Heliodoro Gallego Armesto 1932
Heliodoro Gallego.

Reproducimos aquí o artigo completo tal e como apareceu na revista.

EL ARNEGO

Desarrolla su curso este río en la zona más avanzada del NE. de la provincia de Pontevedra, encontrando su origen en la gran cadena montañosa que separa aquella provincia de las de Lugo y Orense y delimita a la vez las cuencas hidrográficas del Miño y el Ulla.

Una serie de pequeños arroyos formando abanico entre las sinuosidades de tales montañas van reuniéndose poco a poco hasta formar el río, que puede ya considerarse como tal a la altura de la parroquia de Santiago de Arnego, en cuyos términos pasa bajo el puente de Armucela. Encuentra luego otros caudales más escasos, procedentes del Monte Peña de Francia, y cambia la dirección de su curso que era de E. a O. tomando resuelta y decididamente la de S. a N. con ligera inclinación al O. sin ofrecer ya en todo su curso grandes inflexiones, a pesar de ser sinuoso.

Encuentra en Carboentes el puente Salnés y entre Alceme y Rodeiro el llamado del Hospital que da paso a la moderna carretera de Lalín a Monforte de Lemos. Pasa luego, entre Alemparte y Pedroso, bajo el que lleva este último nombre y después de Parada bajo el de Cabalos.

Al llegar a este punto el río Arnego se inclina durante un corto trayecto, pasando entre las parroquias de Cadrón y Ferreiroa para cuyo servicio tienen el puente de Vilariño, y volviendo su curso al N. otra vez, pasa sucesivamente bajo los puentes de Carmoega y Touriz, para seguir ondulando en terreno más despoblado hasta alcanzar otro puente en la parroquia de Santa María de Arnego, conocido con este mismo nombre, y kilómetros más abajo acaba su curso rindiendo sus aguas al Ulla en términos de Brocos.

Nace y muere este río en lugares de idéntica toponimia: su origen Arnego, su fin Arnego. O toma él su nombre del de estas parroquias o, por el contrario, son ellas quienes, situadas al principio y al fin, de su curso, que es de 42 kilómetros, dan nombre al río. El caso no es único Galicia, otros ríos hay en ella que, cual este, nacen y mueren en lugares que llevan su mismo nombre.

Las aguas del río Arnego, cuyas márgenes se hacen en varios lugares escarpadas y bastante profundas, abundan en excelentes truchas y anguilas y en el último tramo de su curso en buenos salmones que suben del Ulla.

Las mojoneras que deslindan la cuenca hidrográfica de este río forman una línea que, partiendo de su extremo NE. sigue una serie de alturas que, elevándose sucesivamente desde el río Ulla, alcanzan en los montes que limitan la provincia de Lugo, primero el pico del Farelo que se alza a 960 metros sobre el nivel del mar y después la Sierra del Faro, que en su punto más alto, que lo es a la vez de toda esta cuenca, tiene una ermita dedicada a Nuestra Señora del Faro y un vértice geodésico cuya cota es de 1.172 metros.

Sigue después tal línea por las cumbres de los montes que separan la provincia de Orense, en dirección de E. a O. para volver al N. internándose por la de Pontevedra por las crestas de los Montes Peña de Francia (96 m. n. m.); cruza luego la Tierra de Deza, de relieve topográfico más indefinido, alcanza la Feria del Vento, continúa por el Monte del Cárrio (853 m. n. m) y después de atravesar la villa de Las Cruces, desciende otra vez al Ulla.

Toda la cuenca hidrográfica del río Arnego pertenece el partida judicial de Lalín, apareciendo su terreno distribuido en los municipios de Carbia, Golada, Lalín y Rodeiro, e integrado por 58 términos parroquiales con 242 entidades de población que reúnen 3.832 edificios y 16.245 habitantes, habiendo además otros 1.839 que habitan 446 edificios aislados y diseminados por el campo.

La extensión superficial de esta cuenca es de 467 kilómetros cuadrados lo que da una población relativa de 39 habitantes por kilómetro cuadrado.

Su altura media sobre el nivel del mar es de 400 metros, estando su punto más bajo, la confluencia del Arnego con el Ulla solamente a 171, y además de los puntos detallados al reseñar sus lindes, abundan en ella los castros, entre los que sobresalen como más notables los de Lamazares y Marcelín; guarda también notables monumentos entre los que descuella el antiguo monasterio de Granja y por último abundan en ella las casas solariegas, muchas de ellas interesantes y de las cuales citaremos solamente, como tipo, la de Trasulfe, que presenta al exterior una escalera, una solana y una chimenea decorativa, muy típicas del país. Su original portada forma bello conjunto con la entrada de la capilla. Lástima que al reformar recientemente este pazo le quitasen las almenas que tanto carácter le daban.

El terreno de la cuenca hidrográfica del Arnego se presenta en su principio y fin escabroso y áspero; en su mitad superior forma el Valle de Camba o de Rodeiro.

Las principales producciones de la cuenca son trigo, centeno, avena, maíz, lino, legumbres, patatas, hortalizas, frutas, y algún vino. En la parte inculta abundan los pinos, robles y matorrales con buenos pastos que crían ganado vacuno, lanar, cabrío y de cerda, y también caza mayor y menor.

Toda esta cuenca está, por ahora, alejada de las vías férreas, y decimos por ahora; puesto que el ferrocarril en construcción de Zamora a Coruña, ha de cruzarla por su parte S. Disponen por tanto solamente sus habitantes para comunicarse con el resto del mundo y entre sí de las siguientes carreteras.

Una que asciende desde Las Cruces a través de la parroquia de Touriz para cruzar el río Arnego por el puente de aquel nombre, pasado el cual asciende por la cuesta del Baladoiro cruzando la de Brántega, deja a la izquierda el collado de Peña Mayor y el Castro Marcelín, y por fin entre altas tierras llega a La Golada, en cuyo lugar cruza otra que por la derecha viene de Lalín y por la izquierda se dirige a Betanzos.

Sigue ascendiendo por Trabanca hasta alcanzar la línea divisoria con la provincia de Lugo, dejando por su derecha el alto pico del Faro, y por términos de Antas de Ulla enlaza en Monterroso con otras. La dirección general de esta carretera es de O. á E. en la parte N. de la cuenca.

En la misma dirección la atraviesa otra por su parte S. que procedente de Lalín y por altas tierras de relieve topográfico muy difuso penetra por Albarellos, Castro de Cabras y Alceme, cruza el río y siguiendo después la margen derecha de uno de sus pequeños afluentes asciende a través del valle por Rodeiro y Camba, para alcanzar las alturas de la Sierra del Faro y una vez cruzada esta, seguir a Chantada.

Otras dos carreteras cruzan la cuenca hidrográfica de río Arnego de S. a N. procedentes ambas de Lalín o sus inmediaciones. Penetra la primera por la Feria del Viento y sigue por las faldas orientales del Monte del Cárrio y a través de las parroquias de Fuente Cabalos, Bermés, Val y Camposancos llega a Las Cruces desde donde desciende por Cumeiro y Ferreiros, para salvar el Ulla y seguir a Arzúa.

La otra, parte también de Lalín, y una vez alcanzada la divisoria, desciende hasta cruzar el arroyo que baja de Albarellos, asciende después por Alperiz para volver a descender de nuevo por Parada hasta cruzar el Arnego por Puente Cabalos, y ascender otra vez. Desde aquí por Ferreiróa a La Golada, desde donde baja al Ulla para seguir a Betanzos.

El año 1.836 fue batida en la feria de Rodeiro por fuerzas militares de Pontevedra una partida de 40 carlistas de los que murieron siete, entre ellos un ex-fraile dominico de Lugo y un oficial portugués.

Heliodoro Gallego co claustro da Escola de Artes e Oficios da Coruña, 1924
Heliodoro Gallego co claustro da Escola de Artes e Oficios da Coruña, 1924.

O artigo foi reproducido por La Voz de Galicia uns meses despois, concretamente o 17 de outubro dese ano de 1931.