Jesús María Santaló, candidato a deputado polo Deza

Foi alcalde de Carbia, secretario do xulgado de Lalín, candidato a deputado polo Deza e exiliado político durante a guerra.

Na época da ditadura de Primo de Rivera e na II República houbo no Deza unha importante figura que permanece esquecida da historia: Jesús María Santaló. Moitos acontecementos políticos desa época contaron coa súa presenza, e a súa influencia deixouse sentir en case todos os procesos electorais do período republicano.

Tarxeta de convite á homenaxe Lalín 1935
Tarxeta do convite á homenaxe

O evento máis destacado do que foi absoluto protagonista foi o banquete homenaxe para a súa proclamación como candidato a deputado, celebrado en Lalín en 1935. Jesús María Santaló era nesas datas secretario no xulgado da capital do Deza. En xuño formouse unha comisión para promover un acto de homenaxe e proclamación composta polos médicos Carlos Fernández e José Rodríguez, o avogado Manuel López Noguerol, os procuradores Domingo Pablo Palmaz e Ramón Moure, o veterinario Benito Rodríguez, o comerciante Manuel García Diéguez e o perito agrícola Gonzalo Goyanes Sánchez. Fixaron a data do banquete-homenaxe para o mes de xullo. Estaba programado como un acto de adhesión á figura política de Santaló. Xa se falaba da intención de proclamalo candidato a deputado, tal e como se fixo constar nas tarxetas de invitación. Prevíase a chegada de comisións de todos os concellos dezaos dispostas a renderlle adhesión e apoiar a súa candidatura, acompañadas de banda de música.

Finalmente, chegou a data anunciada, o domingo 7 de xullo. Nas entradas da vila colocaron pancartas coa lenda “Lalín saluda a don Jesús María Santaló”. Ás doce do mediodía formouse unha manifestación coas delegacións dos concellos dezaos para presentarlle a súa adhesión ao homenaxeado. Ían acompañadas das bandas de música de Piloño, Silleda, Bendoiro, A Xesta, Ventosa, as dúas de Merza e os gaiteiros Os Dezas. José María foinas recibindo no Hotel do Ferrador. Ao remate, algunhas das bandas deron concertos na rúa principal.

Menú e programa da homenaxe Lalín 1935
Menú e programa do banquete-homenaxe

Cara as dúas da tarde os participantes marcharon á feira do Vento onde se celebrou o banquete. As crónicas falan da asistencia de máis de 600 comensais. O opíparo menú foi servido pola Casa Navaza. Rematado o xantar, que foi amenizado polas bandas, comezaron os discursos. Tomou a palabra Manuel López Noguerol como membro da comisión organizadora para ofrecer a homenaxe e anunciar oficialmente a súa proclamación como candidato a deputado polo distrito. Falaron despois para adherirse Pablo del Río Rúa, o párroco de Ínsua e Duxame, en representación do concello de Carbia; José Villares Lamela, avogado e ex-xuíz municipal de Silleda; Manuel Peleteiro Pazos, farmacéutico de Agolada; José Nóvoa Rodríguez, avogado e xuíz municipal de Dozón e Francisco Vence Campos, avogado e xuíz municipal de Rodeiro. Interviron a continuación os deputados Víctor Lis Quibén e Isidoro Millán Mariño e o exdeputado Alejando Mon Landa. Rematou a quenda de intervencións o homenaxeado, que logo de agradecer aos seus amigos o acto, proclamou:

Yo no pertenezco a partido político alguno y tampoco podría pertenecer en razón de mi cargo. Soy y seré independiente y con este carácter me presentaré en las próximas elecciones, por si la bondad de mis amigos quieren llevarme al Parlamento. Para mí no hay amigos ni enemigos, ni blancos ni negros ni partidarios de una u otra agrupación; para mí sólo hay un amor que es el distrito de Lalín y unos amigos que son todos los vecinos de su territorio, a quienes prometo servir y atender en todo momento.

O discurso de Santaló recorda vellas formas do caciquismo da Restauración, cando se elixía un único deputado polo distrito de Lalín e non o tal e como acontecía nas eleccións da República, que elixían deputados pola circunscrición provincial por maiorías ou minorías, sempre encadrados nunha candidatura de partidos políticos ou coalicións electorais. De feito, algúns cronistas denuncian esta homenaxe como un acto do non nato Partido Agrario Gallego, sucursal do Partido Agrario Español de Martínez de Velasco, que estaba organizando Alejandro Mon, e que xa vivira na primavera dese ano a constitución dos comités locais das cidades de Pontevedra e Vigo, baixo a dirección de Prudencio Landín e Isidoro Buceta. O Partido Agrario Gallego non chegou a desenvolverse e os seus promotores acabaron integrados na candidatura de centro de Portela Valladares xunto cos restos do Partido Radical para as eleccións de febreiro de 1936.

Por certo, rematado o banquete, como era costume, celebrouse na Feira do Vento unha animada romaría.

Quen é este Santaló ao que se pretendía proclamar deputado polo Deza?

Jesús María Santaló Ponte naceu no pazo da Torre de Merza o 8 de maio de 1895. Era fillo do avogado Ramón Santaló Villar, xuíz municipal de Carbia, escribán do xulgado de Ribadeo e entre 1901 e 1924, secretario do xulgado de Lalín. Ramón Santaló foi tamén un asiduo colaborador na prensa, tanto local (pertenceu á redacción do periódico La Defensa de Lalín) como de ámbito galego (exerceu a correspondencia dos xornais composteláns Diario de Galicia en Lalín e El Correo de Galicia en Carbia). Logo do seu paso por Lalín trasladouse a Pravia (Asturias), traballou algún tempo en Ribadavia e acabou a súa carreira no xulgado de Betanzos, xa durante o período republicano. Foi nomeado polo Goberno Cabaleiro da Orde de Isabel a Católica en 1920.

Jesús Mª Santalo 1935
Jesús Mª Santalo en 1935

Jesús María estudou o bacharelato en Lugo e despois licenciouse en dereito na universidade compostelá. Antes de rematar a carreira casou en Cee con María Cereijo Gayoso, irmá do que xa era o seu cuñado Juan Cereijo. Durante a época de estudante escribiu algunhas crónicas desde Merza para o xornal El Correo de Galicia, do que era correspondente o seu pai. Unha vez licenciado fixo as oposicións a secretario xudicial, que aprobou en 1919. Pouco tempo despois converteuse en administrador do balneario de Cruces.

O seu primeiro destino como funcionario xudicial foi o xulgado de Fuentesaúco (na provincia de Zamora), porén en 1922 xa se trasladou a Ponteceso. Logo da proclamación da ditadura de Primo de Rivera, e grazas á influencia do que fora deputado provincial do distrito, Alfredo Espinosa, foi nomeado alcalde de Carbia o 20 de marzo de 1924. Como alcalde, recibe as loubanzas do correspondente en Carbia do periódico agrarista Verdad y Justicia, destacando que é o primeiro alcalde non monterista. Permaneceu pouco tempo no cargo, pois o 1 de novembro dimitiu ao ser nomeado xuíz municipal do mesmo concello, un cargo moito máis apetecible e desde o que podía exercer unha maior influencia política e social. Ao mesmo tempo, o concello de Carbia, presidido por Andrés Lareu, acordou nomealo fillo predilecto. O 11 de xaneiro do ano seguinte recibiu con este motivo unha homenaxe en forma de banquete popular conxuntamente co delegado gobernativo da ditadura no partido de Lalín, Dámaso Iturrioz. No acto entregáronlle unha placa conmemorativa confeccionada por un prateiro de Compostela.

Presidencia da homenaxe a Santalo en Vila de Cruces, 1930
Presidencia da homenaxe a Santalo en Vila de Cruces, 1930

Colaborador da ditadura, era xa coñecido e cualificado como cacique polos seus inimigos políticos polos seus amaños na administración municipal e xudicial. Ao se constituír en Carbia a Unión Patriótica, o partido único creado por Primo de Rivera, foi nomeado presidente. En 1928, cando a ditadura primorriverista agonizaba, abriu bufete de avogado en Lalín. Foi nomeado concelleiro polo continxente de maiores contribuíntes en febreiro de 1930, e como presentación da súa futura carreira política os seus partidarios organizaron unha homenaxe popular no seu concello o 16 de marzo. En xuño foi nomeado outra vez xuíz municipal de Carbia.

Homenaxe a Jesús Mª Santaló en Vila de Cruces, 1930
Homenaxe a Jesús Mª Santaló en Vila de Cruces, 1930

Nas eleccións municipais do 12 de abril de 1931 que trouxeron a República montou unha candidatura formada cos antigos membros da Unión Patriótica, que se enfrontou á do vello cacique de Carbia Cándido Soto, cualificada como “demócrata” aínda que representaba ao vello Partido Liberal da Restauración. El mesmo presentouse como candidato a concelleiro polo terceiro distrito (que incluía as seccións de Bascuas e Merza). A loita foi brutal, chegando a haber varios mortos e feridos na mesa de Piloño. Santaló foi elixido concelleiro, aínda que coa anulación das eleccións non chegou a tomar posesión. Unha comisión xestora fíxose cargo do goberno do concello até a convocatoria de novas eleccións o 31 de maio. Nestas xa non figuraba Santaló como candidato, porén unha boa parte dos triunfantes como Rafael Salgado, David Sesto e outros eran os membros da anterior candidatura upetista, que agora se presenta como republicana. Foi a candidatura que gañou as eleccións, o seu triunfo foi debedor do control de Santaló sobre os procesos electorais, e deste xeito conseguiu manter a súa influencia no concello.

Despois da proclamación da República continuou como avogado en Lalín, con todo seguiu exercendo o control das eleccións en Carbia. Houbo protestas pola adulteración das eleccións constituíntes de xuño de 1931 e sobre todo nas de novembro de 1933, con actas dobres que foron obxecto de protestas no escrutinio. O principal beneficiario destas manipulacións foi o Partido Radical, e a partir do seu triunfo Santaló xa se posicionou politicamente cos radicais.

Asistentes ao homenxe en Silleda 1934
Asistentes ao homenaxe en Silleda, 1934

En abril de 1934 conseguiu o nomeamento de secretario do xulgado de Primeira Instancia e Instrución de Lalín, logo do falecemento do anterior, Nicasio Blanco Rodríguez. A partir dese momento relanzou a súa carreira política coa pretensión de ser elixido deputado. Iniciou unha campaña de homenaxes por todos os concellos da comarca que comezou en maio na súa parroquia de Merza. A finais dese mesmo mes recibiu outra homenaxe en Silleda. A revolución de Asturias paralizou esta campaña promocional.

Retomou a operación no verán de 1935 xa con maior repercusión, cando se celebrou o banquete-homenaxe-proclamación do que falei ao principio. Continuou a campaña en agosto en Agolada, onde uns sesenta amigos se reuniron nunha carballeira para facerlle unha homenaxe ao candidato. A finais dese mesmo mes volvéronlle ofrecer outra homenaxe en Silleda.

Grupo de asistentes á homenaxe Lalín 1935
Grupo de asistentes ao banquete-homenaxe de Lalín, 1935

Caeu o goberno radical-cedista polo escándalo do estrapelo. Manuel Portela Valladares converteuse en presidente do goberno e convocou eleccións para febreiro de 1936. Formáronse dúas grandes coalicións electorais, o Frente Popular e a CEDA. Santaló integrouse nunha terceira, a candidatura de centro promovida por Portela Valladares, xunto con antigos deputados radicais como Ramón Salgado ou José López Varela. Participou activamente na campaña electoral na que a prensa cualificaba de candidatura gobernamental, recibindo e reuníndose con comisións de veciños en Lalín e Silleda, falando no mitin da capital dezá con Ramón Salgado a finais de xaneiro, visitando aos delegados do Goberno en Pontevedra para solicitar obras que remediasen o problema do paro na comarca, moi elevado pola paralización das obras do ferrocarril, ou visitando ao alcalde portelista Domingo Pablo Palmaz para anunciarlle a exención da aportación do concello para o futuro edificio da escola graduada de Lalín.

Finalmente Santaló foi o número cinco na candidatura que encabezaba Manuel Portela Valladares, seguido de Alejandro Mon Landa, José López Varela e Ramón Salgado Pérez, e na que aparece no número sete Valentín Paz Andrade. Triunfou a Fronte Popular, só foi elixido Portela Valladres polas minorías e o noso persoeiro non conseguiu o ansiado posto de deputado a pesar de obter no distrito de Lalín a maior porcentaxe de votación: 23.219 votos. Repetíronse as protestas nestas eleccións pola manipulación das actas de Carbia e Lalín. O procedemento que utilizaba era a simulación: no intre posterior ás eleccións, ou ás veces incluso antes, amañábanse as actas para cambiar o sentido do voto. En palabras do deputado Guerra del Río ao referirse aos datos de Lalín na sesión das Cortes que analizaba as actas, “en Galicia no actúan los matones, actúan los prestidigitadores”. Nos meses seguintes apareceron na prensa duras censuras pola súa actuación como electoreiro e amañador de eleccións no distrito. Os periódicos A Nosa Terra e El País publicaron críticas e solicitaban un expediente de depuración como secretario do xulgado afirmando que “bateu o record de pucheirazos” xunto co xuíz Pío Somoza.

Denuncia a Santaló en A Nosa Terra 1936
Denuncia a Santaló en A Nosa Terra 1936

Nunca chegou a ser sancionado, pois poucos meses despois produciuse o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936. Santaló desfrutaba neses momentos dunha licenza que solicitara dous días antes. Polo que puiden averiguar a partir das fontes orais, estaba en Madrid cando aconteceu o levantamento militar. Ao ser consciente da situación, e dadas as súas implicacións políticas, buscou asilo na embaixada francesa, aínda que polo excesivo número de solicitantes foi rexeitado nun primeiro momento. Conseguiu finalmente ser acollido logo de simular un accidente automobilístico. Na embaixada non podían manter tantos refuxiados e enviaron un bo grupo, entre os que estaba Santaló, para Valencia. Desde o porto de Valencia logrou embarcar a Francia. Estivo varios anos no país galo como refuxiado político sen que teñamos constancia de cales foron as súas actividades durante ese tempo. Si sabemos que mantivo correspondencia coa súa muller desde Valencia e Francia coa precaución de dirixir as cartas a un veciño para evitar a censura.

Mentes tanto, as autoridades franquistas actuaron na súa contra. No pazo familiar da Torre en Merza eran habituais as visitas da Garda civil tratando de descubrir o seu paradoiro. A Comisión provincial de Incautación de Bens decretou a apertura de expediente de responsabilidade en xuño de 1938. Tamén se lle abriu outro expediente por responsabilidades políticas. No arquivo do concello de Lalín constan as peticións de informes sobre a súa conduta profesional e actividades políticas e tamén as solicitudes de sinalamento de testemuñas para depoñer no seu xuízo. Curiosamente, non teño constancia de ningún procesamento de Jesús María, nin tampouco aparecen as resolucións dos expedientes de incautación de bens ou de responsabilidades políticas. Posiblemente a intervención e as xestións do seu irmán Carlos Santaló, maxistrado afín aos sublevados, conseguiron evitarlle as sancións que lle agardaban. Porén sabemos que a súa muller tivo que vender moitas propiedades nesa época, algunhas ao seu cuñado Carlos Santaló, quizais para deixalas fora do expediente de incautación.

A principios dos anos corenta optou por retornar á España franquista, unha vez seguro de que non habería represalias ou sancións contra el, pois parece que as influencias do seu irmán e outras amizades lograron minimizalas. Veu por mar dende Francia e desembarcou no porto de Ribadeo, a vila na que o seu irmán Carlos estaba destinado como xuíz de Instrución. Unha historia familiar afirma que o seu veciño Cornado foi buscalo a Ribadeo e levouno a Lugo disfrazado de cura. Ata alí foi a súa muller coa consigna de que vería tres curas xuntos e el sería o do medio.

Pazo da Torre, Merza
Pazo da Torre, Merza

Xa instalado en Merza, no pazo da Torre, dedicouse ao contrabando de wolfram. Parece que gardaba o mineral na Torre, pois alí os gardas non se atrevían a inspeccionar. Prestoulle axuda a moitos presos políticos traballadores forzosos das minas de Fontao como testemuña un cadro coa bandeira republicana regalo dos penados que estivo moitos anos colgado no pazo.

Rehabilitado como secretario xudicial, desempeñou o cargo no xulgado de Sahagún en 1947, aínda que só por uns meses. Volveu abrir o despacho de avogado en Lalín a principios dos anos cincuenta e foi novamente nomeado xuíz municipal de Carbia a mediados desa década. Finalmente, en 1957, conseguiu o posto de secretario do xulgado de Baltanás na provincia de Palencia, pasou despois polo de Villacarriedo (Cantabria), para finalmente ser secretario do xulgado de Padrón en 1958. Neste posto rematou a súa vida profesional nos anos setenta.

Jesús María Santaló Ponte morreu en Merza o 12 de outubro de 1982, tres anos despois do falecemento da súa muller.

Advertisements

A Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa

Excursión ao Farelo 1932
Os excursionistas na cima do Farelo

O primeiro acto de culto á montaña que tivo lugar na terra de Deza non foi a pelegrinaxe ao Candán que se desenvolveu en agosto de 1933 con motivo do XXV aniversario da Sociedade Hijos de Silleda. O 26 de xuño do ano anterior tivo lugar a xeira ao monte Farelo organizada pola Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa.

 A proclamación da Segunda República o 14 de abril de 1931 veu abrir un período de liberdade que tivo como consecuencia o desenvolvemento e potenciación da sociedade civil, coa creación de multitude de asociacións e agrupacións cos obxectivos de acción e difusión política e social, pero sobre todo cultural. Unha delas foi a Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa y sus contornos que se constituíu na parroquia de Ventosa en marzo de 1932. Promovida por Adolfo Sarandeses, pero sobre todo polo mestre David Moreno, que foron elixidos presidente e secretario da sociedade no momento da súa fundación, propúxose levar adiante os obxectivos que enunciaba no seu nome, a instrución das xentes da zona sur do concello de Agolada e a organización de eventos que servisen para o lecer dos seus veciños.

A sociedade de Instrucción e Recreo ten evidentes precedentes nas asociacións de emigrantes de Buenos Aires e A Habana, que crearan en 1918 a Asociación Hijos de Ventosa y su partido en Buenos Aires (o dous de maio) e a Sociedad de Instrucción de los Hijos de Ventosa y su Término (o catorce de decembro), constituídas co obxectivo de fundar e soster escolas de instrución primaria na parroquia.

En marzo de 1920 creouse na mesma parroquia de Ventosa unha sociedade para promover a construción do edificio escolar, aínda que tamén funcionaba como sociedade de caza e pesca. Presidida por Julio Yebra Pimentel, nela figuraba como secretario un aínda mozo Adolfo Sarandeses. Emprenderon os traballos para a realización do edificio grazas aos fondos enviados polos americanos, que proxectaran un local de dúas plantas, de ampla fachada, pórtico, balcóns e reloxo. O 16 de agosto de 1923 tivo lugar o acto de colocación da primeira pedra do edificio da casa-escola coa participación do cubano José V. García, un dos fundadores da sociedade de Instrucción Hijos de Ventosa e o comisionado da sociedade de Buenos Aires, José Otero. Este primeiro intento fracasou, pois as primeiras aportacións enviadas desde Cuba para mercar o terreo e afrontar os gastos iniciais, non foron axeitadamente administradas e unha boa parte foi parar a mans privadas. Finalmente construíuse un edificio moito máis modesto que o proxectado, dunha soa planta dividida en dúas aulas, que é o que aínda hoxe se conserva.

Esta confianza na educación como medio de rexeneración e transformación social que manifestaban os emigrados de Ventosa, foi continuada na República pola Sociedad de Instrucción y Recreo.

Así, unha das primeiras accións da nova sociedade, foi a organización dun ciclo de seis conferencias culturais que se celebraron as tardes dos domingos a partir do 10 de abril. Os conferenciantes foron mestres de Agolada e doutros concellos (como Antonio Magariños, mestre do pósito de Cambados), peritos agrícolas, especialistas doutros campos, e agraristas como Benedicto García García, o presidente da Sociedade de Agricultores de Pescoso (Rodeiro).

Sabemos por unha nova de prensa do contido das conferencias do domingo 24 de abril. Jesús García Méndez, o mestre de Agolada, fixo un detido estudo sobre o abuso do alcol e os seu perniciosos efectos; Jesús Salinas Moreno, mestre de Az, explicou a Constitución española analizando sobre todo os artigos que trataban da ensinanza, a agricultura e o divorcio; e José Barrio Negro, perito agrícola agoladense, disertou sobre a influencia das distintas formas de goberno no desenvolvemento da agricultura, explicando a nova lexislación republicana.

A sociedade dotouse dun local social, un amplo salón onde instalaron unha biblioteca e onde se recibían xornais e revistas gráficas e agrarias. Polas noites, o local era usado polos socios como centro social onde acudían para ler e facer parladoiros. Tamén se realizaron no local veladas literario musicais e bailes de sociedade.

David Moreno
David Moreno

Así describía David Moreno, o secretario, a actividade que se desenvolvía na sociedade:

“El local social, que al mismo tiempo es vestíbulo, biblioteca, salón de sesiones, etc. porque las posibilidades del comienzo permiten otras exigencias, se ve de continuo y más aún a la caída de la tarde concurrido de hombres toscamente ataviados, con sus hercúleos brazos remangados y aprisionando entre las encallecidas manos un periódico o revista y los más, continuando la amena lectura del libro que el día anterior comenzaron; y es de oír las charlas que entre ellos se cruzan al final de sus lecturas, pretendiendo dar mayor ampliación a aquél su último párrafo o queriendo sacar lo que para ellos puede ser la parte más práctica; y siguen comentando, desmenuzando la lectura, formando proyectos, como si cada uno fuera un hombre de estado, o el ser indispensable de asuntos financieros o de otro cualquier variante, pero que al mismo tiempo van cogiendo a su manera los cabos del mundo exterior, de la vida que se agita y del loco empeño en que muchas veces la fantasía suele acompañar a las exaltadas inteligencias; y aquellos campesinos que antes en la vida eran sólo la parte material van ahora moldeando su inteligencia y adquiriendo juicios más reales que utópicos.”

Foron medrando os socios, e nunha reunión de principios do verán o presidente Adolfo Sarandeses propuxo a organización dunha excursión ao monte Farelo para o día 26 de xuño. Acordada a celebración, difundiuse por toda a contorna; a publicidade do evento chegou até o Seminario de Estudos Galegos, a onde o presidente enviou un convite para que os seminaristas souberan da xira.

O lugar de reunión foi o parque de Ventosa; ás 8 da mañá chegaron os excursionistas en coches, cabalos e a pé, para desde alí, emprender a ascensión ao monte. Máis de mil cincocentas persoas fixeron o traxecto animadas e algareiras, entoando alalás e muiñeiras. Chegaron á cima do Farelo ás once; alí o vicepresidente da sociedade, Juan Otero, dirixiulles unhas palabras de benvida. Ao mediodía xantaron as viandas que portaban. Ao remate do xantar, os grupos de excursionistas fixéronse fotografar por un afamado profesional de Melide que a organización convidou para a ocasión.

Ás catro da tarde o mestre de Trabancas, Antonio Sánchez, dirixiuse aos presentes para explicar o significado do acto, sinalando a irmandade reinante entre os concellos de Antas de Ulla, Agolada e Rodeiro aos que pertencían os excursionistas, para finalmente facer un pequeno resumo da historia de Galicia. Continuaron os discursos, e foi a quenda do mestre de Ventosa e secretario da sociedade, David Moreno, que fixo unha exaltación da fermosura da terra galega, manifestando que a pesares del non ser galego sentía un enorme amor polo país, comparándoo coas terras da súa Valencia de orixe. Rematou a quenda de palabra Francisco Amor, que disertou sobre o sistema planetario.

Clemente Fernández, Agolada
Clemente Fernández

Formouse despois un baile campestre amenizado por la banda de Ventosa, dirixida por Clemente Fernández. Ás seis da tarde rematou a xira, marchando os asistentes cara os seus fogares.

Uns meses despois, o 9 de setembro, a Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa rendeu unha homenaxe de recoñecemento ao seu secretario, David Moreno, fundador e incansable impulsor da mesma. O presidente fíxolle entrega dun bastón adquirido por subscrición popular entre os socios e no acto pronunciaron cadanseu discurso José Barrio e o mestre Antonio Magariños, chegado de Cambados para a ocasión.

En decembro dese ano a xunta xeral acordou convidar a Castelao, Suárez Picallo e Manuel Fidalgo, a dar conferencias culturais en Ventosa, e segundo as noticias de prensa, obtivo unha resposta favorable de todos eles. Non teño constancia de que tales conferencias chegaran a ser impartidas, pois a partir de 1933 xa non atopei máis referencias á Sociedade de Ventosa, que probablemente foi esmorecendo e rematou a súa actividade ao marchar de Ventosa David Moreno, o mestre que foi o seu promotor e principal animador.

 

Os promotores da Sociedade

David Moreno Moreno, aínda que naceu en Tarazona de la Mancha (Albacete) o primeiro día de agosto de 1907, foi de moi novo coa familia para Valencia. Estudou na Normal da capital do Turia e fíxose mestre. Traballou na Escola Parroquial de Santo Tomás Apostol no curso 1930/31. O destino deparoulle o posto de mestre de Ventosa ao pouco de proclamarse a República. Instalouse na parroquia agoladense na casa de Ricardo Coego García, que estaba fronte á escola. Deseguida iniciou a súa actividade social tratando de promover as inquietudes culturais dos veciños de Ventosa. En colaboración co director da banda de música “La Armonía” de Ventosa, Clemente Fernández, escribiu a letra dun “himno republicano” ao que o compositor e director da banda lle puxo música, estreándose a peza en decembro de 1931.

Xa comentei a súa actividade como promotor e logo secretario da Sociedad de Instrucción y Recreo de Ventosa, pero tamén hai que facer mención ás conferencias no ciclo que organizaron en Agolada as Misións Pedagóxicas en xuño de 1932. Xunto cos seus compañeiros de maxisterio disertou sobre varios temas culturais nas parroquias do concello; a David tocoulle falar sobre “Amor al trabajo” na escola de Trabancas, “El ahorro” na de Borraxeiros, “Celo de los padres en la enseñanza” en Santa Comba, e “El comercio” na escola de Ferreiroa.

En canto á súa actividade xornalística, hai que sinalar as súas colaboracións para a revista Vida Gallega nos anos 1932 e 1933. Alí publicou algúns artigos referentes á vida cultural da parroquia de Ventosa, un relato da súa experiencia persoal como valenciano en terras galegas, e uns interesantes apuntes biográficos do director da banda de música da parroquia, Clemente Fernández. Polas novas da prensa sabemos tamén que foi un dos primeiros socios da Casa del Maestro de Pontevedra.

Permaneceu en Ventosa ate o final do curso de 1933/34, cando como consecuencia do concurso de traslados, logrou retornar á súa terra, sendo destinado á escola graduada de La Jana, no norte da provincia de Castellón, da que foi nomeado director en 1935. Permaneceu nesa escola case vinte anos. Alí coñeceu á súa muller, tamén mestra, coa que tivo catro fillos que naceron en La Jana. Cando a muller obtivo destino en Massamagrell, conseguiu unha permuta por consorte para o veciño concello de Museros. Correspondente de prensa de Las Provincias en Massamagrell, coñecido como autor de contos e afeccionado ao teatro, dirixiu moitas representacións en Massamagrell. Xubilouse aos setenta anos, logo de 44 de profesión.

As súas inquedanzas como investigador plasmáronse nas publicacións Historia de Masamagrell en 1977, en colaboración con Manuel León Contell, e Historia de Museros en 1980. Cego nos últimos anos, David Moreno morreu en Massamagrell o 12 de decembro de 1988, con 81 anos.

Adolfo Sarandeses Cortés 1932
Adolfo Sarandeses

Adolfo Sarandeses Cortés, o que foi presidente da Sociedade, naceu en Ventosa o último día de 1891. Industrial en Ventosa, fora correspondente de El Ideal Gallego en Agolada entre 1919 e 1923, e polas súas crónicas temos algunhas novas da vida agoladense deses anos. Casou en 1924 con Amelia González Fidalgo, irmá de José, o médico dos pobres de Rodeiro, e Benjamín, o avogado que foi alcalde de Lalín na ditadura de Primo de Rivera. En 1934 converteuse en recadador-depositario do concello de Agolada, posto conservou moitos anos. No franquismo foi inspector da ILEPSA. Morreu o 18 de decembro de 1977 na mesma parroquia de Ventosa.

 

Juan Otero González, o vicepresidente da sociedade, naceu o 2 de xuño de 1906 na mesma parroquia agoladense. Industrial de Ventosa, tivo unha gran participación na política local, pois foi un dos promotores da candidatura de Primo Castro Vila para as municipais de 1931 e era o presidente do Partido Republicano Gallego de Agolada en 1933.

Julio Calviño, o republicano de Doade

Julio Calviño Friol e a sús muller cara 1938
Julio Calviño e a súa muller Josefina Iglesias en 1938.

O recente nomeamento de Nadia Calviño como ministra de Economía e Empresa de España puxo de actualidade as orixes lalinenses da súa familia. O seu pai, José María Calviño, que foi director xeral de RTVE de 1982 a 1986, naceu na parroquia da Xesta. Porén, moito menos coñecida é a figura do seu avó, Julio Calviño, que foi concelleiro de Lalín na última corporación republicana.

O 11 de abril de 1936, dous meses despois da vitoria da Frente Popular nas eleccións xerais, o gobernador civil de Pontevedra nomeou unha nova comisión xestora no concello de Lalín, formada por sete edís que representaban ás diversas forzas que apoiaron a coalición do Frente Popular e que en Lalín estaban representadas na Casa da República.

Foi Manuel Ferreiro, o que ata ese momento fora alcalde, o encargado de designar aos sete novos membros da corporación: Xesús Golmar, que representaba ao Partido Galeguista e foi elixido alcalde; os tenentes de alcalde Manuel Diéguez Varela, mestre; Luís Frade, anterior concelleiro; Bernardino Rodríguez, de Botos; Antonio Méijome Abeledo, de Goiás; Francisco Fernández García; e Julio Calviño Friol, un mozo de 23 anos, o concelleiro máis novo dunha corporación lalinense, en representación do PSOE, que foi elixido síndico da corporación.

Julio Calviño nacera na Casa de Taín de Doade en 1912, era o cuarto fillo de Avelino Calviño Ferradás orixinario de Rodeiro, que casou en 1905 con Rosa Friol Taboada, unha moza de apenas de quince anos, filla de Miguel Friol González, o albeite herdeiro da Casa de Taín. Miguel, como o seu pai e o seu avó viña dunha caste de albeites e a casa de Taín era coñecida en toda a comarca como unha casa grande. Julio recordaba que tiñan doce vacas, xogada de bois e besta. Pese a isto, ou quizais precisamente por iso, o seu pai, Avelino Calviño, emigrou a Buenos Aires nos anos dez, levando consigo a Jesús, o maior dos seus irmáns.

Julio educouse na escola de Doade, e dende 1927, cando pasou a rexentala o mestre Joaquín Golmar, un coñecido promotor de actividades extraescolares, participou xunto co resto dos mozos da parroquia en varias representacións teatrais. Con apenas dezaoito anos e despois dun incidente cun dos encargados das obras do ferrocarril en construción no que interveu en defensa dos compañeiros obreiros, e coincidindo coa visita a Galicia dun familiar da súa nai que lle trae recado do pai, sabedor da pouca adaptación de Julio aos traballos do campo (“pesábanme moito os zocos” dicía), para propoñerlle marchar a Buenos Aires.

O protagonista desta historia non o dubida, acepta de inmediato e parte a capital arxentina co seu parente. Nada máis chegar, o pai inscríbeo no colexio da Asociación Patriótica Española onde ten como mestre a algún catedrático exiliado de España por mor da ditadura de Primo de Rivera. Ao mesmo tempo comeza a traballar nos grandes almacéns Gath & Chaves. Na Arxentina vai formarse politicamente, especialmente a través da figura de Alfredo Palacios, o intelectual, profesor e deputado fundador do dereito dos traballadores arxentinos, con moitos contactos coas comunidades vasca, galega e catalá da diáspora bonaerense. Julio foi asiduo dos mitins da campaña de 1931, na que Palacios conseguiu a súa elección como senador, e a súa personalidade e as súas palabras deixaron nel unha forte pegada que o inclinou definitivamente a ideoloxía socialista, aínda que nunca chegou a afiliarse ao PSOE.

Mentres tanto, en España proclamouse a República e o seu veciño e amigo da infancia, Manuel Ferreiro, faise coa alcaldía de Lalín. Calviño regresa a Galicia en 1933 cumprindo os desexos da nai, que quería que fixese o servizo militar. Chegou xusto para incorporarse, pero foi declarado excedente de cota, co que só tivo que facer dous meses de instrución na Coruña. Volveu para Lalín, Ferreiro nomeouno secretario particular e así se converteu nun importante activista político nos últimos anos da República. Acudiu con Manuel Ferreiro e outros corenta veciños ao mitin de Azaña no Campo de Comillas en outubro de 1935, nunha viaxe da que deixou crónica Manuel González, o mestre de Soutolongo. Aínda que a intención de Julio era retornar a Arxentina, ao establecer relacións coa mestra da Xesta, Josefina Iglesias Gayoso, desistiu do seu propósito. Casou con Josefina en marzo de 1936, con Ferreiro como testemuña de voda.

O triunfo do Frente Popular nas eleccións de febreiro posibilitou a reposición de Ferreiro e toda a corporación democrática elixida en 1931. Pero as desavinzas entre algúns concelleiros, que neses momentos xa non eran partidarios da liña política da Fronte Popular, fixeron necesaria a disolución da corporación e o nomeamento dunha Comisión Xestora en abril. Entre os elixidos por Ferreiro para xestores, figura Julio Calviño. En realidade son Manuel Diéguez, Luís Frade e Julio Calviño os que levan o peso da xestión do Concello, pois o alcalde Xesús Golmar debe atender a súa escola en Méixome. Pouco tempo tivo esta xestora para realizar accións políticas de calado, apremiada polos acontecementos sociais e políticos. Nese tempo a conflitividade social era grande, con continuas folgas dos obreiros do ferrocarril en construción. O mesmo Julio relatoume unha das súas actuacións para tratar de calmar unha masa de obreiros enfurecidos polos abusos dos destaxistas, que viñan desde Botos dispostos a queimar o Casino; Calviño dirixiuse a eles desde o balcón da Casa do Concello conseguindo que desistisen do seu propósito.

Entre as actuacións desta xestora, habería que destacar a consecución de obras do Estado para solucionar o paro, a través do subsecretario de Gobernación, o pontevedrés Bibiano Fernández Osorio-Tafall, o estudo para construción da estrada Bendoiro-Castelo, a dotación dalgunhas fontes e naturalmente a preocupación polo ensino, coa creación dunha escola na parroquia de Santiso. Isto ademais do apoio ao referendo do Estatuto de Autonomía de Galicia que se votou o 28 de xuño.

O golpe de Estado do 18 de xullo colleu a Julio Calviño na súa casa da Xesta. Ante o cariz que tomaban as cousas, coas detencións e os primeiros paseos, decidiu agocharse nas casas dalgúns veciños. A súa intención era fuxir a Arxentina, pero o embarazo da súa muller fíxoo desistir. Cando foi mobilizada a súa quinta, presentouse e foi destinado como apuntador a unha batería de Artillería. Na fronte coincidiu con Ramón de Valenzuela, que estaba argallando o seu pase ao bando leal. Un decreto do goberno de Burgos que castigaba aos familiares dos que se pasaban ao bando republicano inclinouno a desistir de acompañar a Valenzuela. Estando mobilizado, unha denuncia procedente do cuartel da Garda civil de Lalín fixo que fora detido en decembro de 1937. Estivo dous meses na cadea. Procesado pola súa actuación política na última corporación republicana, foi xulgado en consello de guerra en Pontevedra. Grazas a Jacinto González e Manuel Facal que foron as súas testemuñas de descargo, foi declarado inocente e absolto dos cargos. Reincorporouse como artilleiro ao seu batallón e participou na batalla de Teruel.

Rematou a guerra en Valencia, e a pesar de que os mandos lle insistían para que fixera carreira no Exército, decidiu regresar a Lalín, onda a súa muller e a súa filla Mary Carmen que acaba de facer un ano. A pesar dos antecedentes políticos que lle dificultan atopar traballo, conseguiu un posto de listero na compañía de ferrocarril MZOV, logo dunha entrevista co enxeñeiro das obras Marcelino Enríquez Parrondo, na que actuou como intermediario un antigo mestre de Lebozán pouco afín aos falanxistas que era o seu auxiliar. De listero pasou a auxiliar de obra e despois axudante do enxeñeiro xefe da zona, Diego Egea Belmonte. Estes cargos convertérono nun home de poder, polo que recibiu os alcumes de “O Virrei da Xesta” e “Julio das Ciencias”. Seguía vivindo coa muller na Xesta, onde naceron os seus fillos José María (1943) e Xulio (1947). Podemos seguir algúns episodios da vida familiar a través do libro Carpe diem, no que o seu fillo Xulio narra parte da súa infancia nun territorio fantástico chamado Igitur, trasunto da parroquia da Xesta.

Julio Calviño coa súa nai
Julio Calviño coa súa irmá Consuelo.

Cando a compañía MZOV rematou as obras do ferrocarril, ofrecéronlle marchar con eles ao Plan Badajoz. Pero Julio, a través dun antigo compañeiro no exército que traballaba en Venezuela, recibiu unha oferta e marchou ao país sudamericano en 1952 para traballar na Compañía de Seguros La Nacional. Conseguiu prosperar rapidamente na compañía e enviar diñeiro a muller, o que lle permitiu pedir a excedencia como mestra e instalarse na Coruña. Calviño chegou a ser director xeral da compañía aseguradora, que tiña a súa sede na cidade de Valencia, capital do estado de Carabobo, dende onde operaba con todo centro e Sudamérica. Xubilado, retornou a Galicia en 1964.

Ocupouse da educación dos fillos, especialmente do máis novo, Julio, que tivo problemas coas autoridades do réxime, pois foi detido en 1968 acusado de repartir propaganda ilegal e condenado o ano seguinte a nove meses de prisión.

Isto que veño de relatar e algunhas outras cousas, me contou Julio Calviño Friol na entrevista que mantiven con el na Coruña cinco anos ates do seu pasamento, en xuño de 2001.

O silledense Teófilo del Valle, primeira vítima do francarlismo

Recordatorio da morte de Teófilo del Valle 1978
Recordatorio da morte de Teófilo del Valle, 1978.

O 24 de febreiro de 1976, tres meses despois da morte de Francisco Franco, foi asasinado pola Policía Nacional na vila alacantina de Elda un mozo de Silleda de 20 anos, Teófilo del Valle, mentres participaba nunha manifestación pacífica.

Teófilo del Valle foi a primeira vítima da chamada transición en España. O silledense era administrativo nunha das moitas fábricas de calzado radicadas en Elda e participaba nunha das concentracións reivindicativas que se viñeran celebrando na cidade durante todo ese mes de febreiro. O motivo das protestas dos traballadores era pedir subas salariais no sector, pois o convenio interprovincial da pel, que tiña que ter entrado en vigor en setembro de 1975, fora aprazado pola conxelación salarial aplicada polo réxime franquista.

Teófilo non militaba en ningún partido nin formaba parte de ningún sindicato clandestino, aínda que si tiña ideais democráticos, pois meses antes asinara unha petición de amnistía para os presos políticos.

O día da súa morte, o 24 de febreiro, fora ordenada unha represión desmedida para impedir calquera reunión, asemblea ou manifestación dos traballadores que reivindicaban un convenio laboral xusto e a liberdade de organizarse en sindicatos libres á marxe do Sindicato Vertical franquista. O día anterior unhas 4.000 persoas marcharon de Elda a Petrer pola Estrada. A Policía Nacional cargou sen baixarse dos jeeps circulando a toda velocidade, obrigando aos manifestantes a botarse ás beirarrúas. Ao día seguinte case 5.000 persoas se reuniron na Praza Castelar de Elda e a policía cargou contra os manifestantes, que tiveron que dispersarse. Acudiron á parroquia de San Francisco de Sales para facer unha asemblea. Ao saír, pasadas as once da noite, un grupo coincidiu cun convoi de grises que regresaban aos cuarteis. Os obreiros abouxaron e insultaron aos axentes e lanzaron pedras contra os vehículos. O último detívose, baixaron uns policías e un deles disparou. Teófilo caeu morto. O parte oficial di que para repeler unha agresión a un vehículo policial, os ocupantes “tiveron que facer uso das súas armas, resultando alcanzado un dos atacantes, que faleceu posteriormente”.

Manifestación no enterro de Teófilo del Valle
Manifestación no enterro de Teófilo del Valle.

Como resposta a este crime producíronse multitudinarias protestas. Houbo folga xeral nas comarcas de Vinalopó. Máis de 20.000 persoas acompañaron os restos de Teófilo ata o cemiterio, onde foron apresuradamente inhumados. O domingo seguinte o Consell Democràtic e a Junta Democrática convocaron en Alacant unha manifestación de solidariedade e pediron a dimisión do gobernador civil; a manifestación foi reprimida. Constituíuse unha comisión cidadá para esixir o esclarecemento dos feitos, pero non se conseguiu ningunha reparación ou explicación adicional ás indignantes notas oficiais, que pretendían desacreditar persoalmente a vítima, dicindo que pertencía a unha banda de traficantes de droga, pois fora detido por posesión de haxix en Madrid o ano anterior.

En xullo dese ano de 1976 foi xulgado en Alacant o policía armado Daniel Aroca del Rey, o único encartado en relación con este caso. O Tribunal Militar que ditaminou o caso, aplicoulle ao acusado o eximente do artigo 11 do Código de Xustiza Militar, que exime de toda responsabilidade a todo aquel que actúe en cumprimento do seu deber. Foi absolto.

Teófilo del Valle nunca foi considerado de forma oficial vítima de ningún terrorismo. Só moi recentemente, o 24 de febreiro de 2016, corenta anos despois da súa morte, o Concello de Petrer púxolle o seu nome a unha praza. A corporación municipal de Elda decidiu ese mesmo ano abrir un expediente para dedicarlle a Teófilo un espazo público na localidade. Finalmente, en xaneiro deste ano, o Concello de Elda acordou dedicarlle unha praza.

 

Teófilo del Valle
Teófilo del Valle Pérez

Teófilo del Valle Pérez nacera en Silleda o 1 de febreiro de 1956. Era fillo de Antonio del Valle, un oficinista asturiano que traballaba no concello de Trasdeza.

O pai de Teófilo, Antonio Mateo del Valle Abaria, nado en 1909 en Dego, no concello de Parres, foi posiblemente un dos presos asturianos que redimiu pena na colonia penal das minas de Fontao. Coma algúns dos seus compañeiros de presidio acabou casando cunha moza trasdezá. En setembro de 1944, con 35 anos, contraeu matrimonio na igrexa parroquial de Silleda con Dolores Pérez Ramos, que nacera en 1920. Dolores era filla do silledense Manuel Pérez García e de Cándida Ramos Lorenzo, de Refoxos. En Silleda naceron seis dos fillos de Antonio e Dolores: Victoria, José Antonio, Mª Eugenia, Mª Angélica, Mª Guadalupe e Teófilo.

Cando Teófilo tiña oito anos, a principios dos anos sesenta, a familia trasladouse a Elda, daquela unha vila en expansión polo desenvolvemento da industria do calzado. Antonio exerceu alí como practicante e criou os fillos, alí naceu tamén o último dos fillos do matrimonio, Celestino, e alí morreu o 14 de decembro de 2005.

Teófilo del Valle estudou en Elda e sendo moi novo marchou a Ibiza, onde traballou como disc-jokey nunha das moitas discotecas que empezaron a agromar na illa coa auxe do turismo. Nese momento, como moitos mozos e mozas da súa xeración tivo contacto coa psicodelia e o haxix. Logo retornou a Elda, onde conseguiu un posto de administrativo na empresa de calzado Pedro García, que aínda segue existindo hoxe. Os seus irmáns tamén fixeron os seus estudos na cidade alacantina e moitos deles casaron alí, onde aínda seguen vivindo. A súa nai, a silledense Dolores Pérez Ramos, morreu en Elda o 3 de outubro de 2014.

Teófilo del Valle, que foi a primeira vítima da violencia policial despois da morte do ditador, e o primeiro morto da monarquía, merece un recoñecemento por parte do seu concello natal, Silleda, como xa fixeron os concellos de Peter e Elda.

García Durán nas minas de Fontao

Juan García Durán Silleda 1944
Juan García Durán na mina. Fontao, 1944.

Juan García Durán foi o nome que tivo que adoptar na clandestinidade Luís Costa García, un sindicalista anarquista de Vilagarcía que pasou varias veces polas prisións franquistas e que logrou evadirse de case todas (polo que era coñecido como El Fugas). Exiliado en Francia e posteriormente en Australia, onde escribiu a súa autobiografía Por la libertad: Cómo se lucha en España, pasou despois a Montevideo, e logo aos Estados Unidos onde foi asesor de Historia Moderna e contemporánea de España na Biblioteca do Congreso. Volveu a Francia, licenciouse e doutorouse en Historia na Universidade da Sorbona coa tese Guerre civile espagnole 1936-1939. Interventions etrangères sur mer, converténdose nun dos mellores especialistas na Guerra civil.

Detido en 1936 e condenado a morte, foille conmutada a pena e permaneceu en prisión sete anos. Estivo na cadea da Coruña e logo foi trasladado ao penal de Alcalá de Henares. Saíu en liberdade vixiada en maio de 1943, e regresou á Coruña participando na reorganización da Confederación Rexional Galaica da CNT na clandestinidade. A policía detectou as súas actividades e efectuou redadas e detencións. Consciente do perigo que corría, a mediados de 1944 decidiu agacharse nas minas de wolfram de Fontao, onde o PSOE tiña artellada organización clandestina. A organización socialista estaba composta fundamentalmente de mineiros asturianos, cos que tiñan contacto algúns militantes socialistas de Compostela, entre eles Raimundo García Domínguez “Borobó”.

Recupero o fragmento das súas memorias, Pola liberdade. A loita antifranquista de Luís Costa, no que dá conta da súa breve estadía nas minas de Fontao nese ano de 1944.

Unha actividade crecente e sistemática empezou a inquedar á policía, que comezou a facer redadas en diversas localidades. A miña situación facíase cada día máis difícil. Por fin, decidiuse que debía marchar ás minas de volframio e estaño de Silleda.

Mediante unha carta de presentación para un socialista da dirección, fun empregado como vixilante. A miña misión consistía en vixiar os traballadores para que non lles vendesen o volframio a compradores privados, senón á empresa que os autorizaba a traballar no couto mineiro con esta condición. Como a empresa non adoitaba pagar máis do vinte por cento do valor no mercado negro, ademais dunha cota gratis, a xente utilizaba todos os medios imaxinarios para vendelo de estraperlo. O seu prezo, que oscilaba segundo a marcha da guerra, por ser o volframio materia indispensábel para a fundición de canóns, blindaxes e material resistente, chegou a duascentas pesetas o quilo e ao corte dos Pireneos descendeu a sete. Isto permitía unha tal abundancia de cartos que nalgúns quilómetros arredor sentíase un nun medio artificial que facía pensar que Jauja era unha realidade. Aínda que a miña misión non resultaba difícil, porque adoitaba facerme o cego para evitar contrariedades, desagradábame que me tomasen por parvo e que, por falta de tacto, me indispuxese contra eles.

Un día, ao observar unha precipitada manobra, vin que o que a executaba ría ironicamente ao chamarlle a atención un compañeiro para que fose máis prudente. Como con aquel sorriso quería indicar que eu era un estúpido quiteille unha bolsiña duns dez quilos. Inmediatamente ofreceume cincuenta pesos para que lla devolvese.

-Hai un momento tomoume vostede por parvo -respondinlle-; agora creme un mesquiño traficante. Como o aprender na vida nos resulta sempre caro, quero que non esqueza facilmente esta lección. Vaia vostede mesmo levar a bolsa á oficina.

Entrar nunha mina por primeira vez resulta impresionante; pero se, ademais, esta non ofrece ningunha seguridade, o medo a un desprendemento enléase ás pernas como unha corda e non nos permite camiñar. Como ía só, retrocedín ós corenta metros sen ter que avergoñarme do pánico.

Cando entrei de novo acompañado doutro vixilante, as sombras, animadas pola luz do candil, parecíanme tan estrañas como o eco que producían ao caer as pingueiras de auga.

A tal punto se exalta a imaxinación ao penetrar no corazón da terra, que un se sente ladrón ou fantasma que fose roubar ou descubrir os seus tesouros.

As pingueiras, co seu ritmo de reloxo, soan a eternidade.

[…] Xa na galería de saída un ruído de estrépito e uns berros fixéronme volver, correndo, cara ao lugar de onde procedían. Un home viña correndo como tolo, con manchas de sangue na cara e na súa camisa.

Un desprendemento de pedras e terra alcanzara un grupo de sete que, por traballar por contrato e para gañar máis tempo, non apontoaran debidamente.

Á luz dun só candil que quedara aceso e mais do meu, aquela morea de pedras e sombras que se movían a berros producían unha impresión estarrecedora. Dous non podían moverse e tres trataban de retirar unhas pedras que esmagaban ao xefe do grupo. O medo a un novo desprendemento non impedía que axudásemos a aqueles pobres homes, pero facía que nos movésemos con rapidez nerviosa.

Cando lograramos levar o primeiro a un sitio máis seguro empezaron a chegar outros mineiros. Sacamos os tres ao exterior no momento en que chegaban as padiolas. Trasladámolos á enfermería, pero o médico ía en Santiago e o practicante en Silleda. Quixemos levalos a Santiago, pero o enxeñeiro opúxose dicindo que primeiro tiña que velos o médico da empresa e que o ía telefonar.

Fixen o parte á dirección, que entreguei en seguida. Eran as dez da mañá. Pero á unha da tarde aínda non chegara o médico. Á unha e media morreu o xefe de grupo, que non aparentaba gravidade, pero a quen, sen dúbida, o golpe das pedras debeu producirlle hemorraxia interna. Os outros dous que tiñan, un unha perna e tres dedos dunha man rompidos, e o outro unha clavícula rompida e esgazaduras no ombro, empezaron a berrar como se a dor os atormentase de repente. A morte do seu compañeiro déralles a medida da súa gravidade e a impaciencia da espera empezaba a enlouquecelos.

Despois de insistir tres veces co enxeñeiro decidiuse, por fin, levalos no seu coche a Santiago.

Pola noite chamáronme ás oficinas onde moi amabelmente, despois de felicitarme pola miña actuación, me rogaron que rectificase o parte, poñendo as dúas da tarde:

-Síntoo, pero non quero facer nada que poida comprometerme diante da lei.

-Non se preocupe vostede, non se compromete en nada. Nós arranxarémolo todo. Isto non ten importancia; só é para efectos do seguro.

-Se non ten importancia non vexo por que modificar a hora, e se a ten, non debo facelo. ¿Algo máis?

Ao acabar o mes despedíronme. Como o perigo pasara, volvín á Coruña.